Essay2020

Van 2020 naar 2021: corona heeft de koers van de tanker veranderd

Een cowboyhoed wordt opgehouden terwijl mensen wachten op de komst van de Amerikaanse president Donald Trump voor zijn campagne-evenement in Opa Locka, Florida. Beeld Getty Images
Een cowboyhoed wordt opgehouden terwijl mensen wachten op de komst van de Amerikaanse president Donald Trump voor zijn campagne-evenement in Opa Locka, Florida.Beeld Getty Images

Een raar jaar, een naar jaar, zeker, dat was 2020. Maar vooral was het een kanteljaar, waarin ontwikkelingen in gang zijn gezet die na het virus niet plotseling zullen stoppen. Bert Wagendorp blikt terug en vooruit.

In de toekomst kijken valt niet mee, maar onderschat ook de blik in het verleden niet. Dat maakt 31 december 2020 tot een verwarrende datum: het is een dag van terugkijken op een jaar dat inmiddels één miljoen keer als ‘raar’ en ‘vreemd’ is omschreven en vooruitblikken naar een jaar – meerdere jaren zelfs – waarvan nog maar moet worden afgewacht welke bijvoeglijke naamwoorden ervoor in aanmerking zullen komen.

Wat voor jaar was 2020? Het gemakkelijke antwoord luidt dat het een naar coronajaar was dat we maar het best zo snel mogelijk kunnen vergeten. Voor veel mensen die in de pandemie een geliefde verloren wás het ook een ellendig jaar. Net als voor degenen die door de lockdowns alles dreigden kwijt te raken wat ze met veel moeite hadden opgebouwd: restauranteigenaars, kroegbazen, podiumdieren, winkeliers, theaterdirecteuren – de echte winst- en verliesrekening van het coronajaar moet nog worden opgemaakt.

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

2020 was meer dan louter een coronajaar, maar bijna alles wat er gebeurde – en vooral níét gebeurde – had op de een of andere manier wel met corona te maken. Niet alles: de Black Lives Matter-beweging die de wereld overspoelde stond er los van. Behalve op de Dam in Amsterdam, waar BLM even belangrijker was dan covid-19.

Het was ook het jaar van die andere besmettelijke plaag, Donald Trump, maar ook diens demasqué kon niet los worden gezien van het virus.

In 2021 krijgt het virus hopelijk de nekslag toegediend, maar daarmee is de corona-episode geen gepasseerd station. Tot ver na 2021 zullen de gevolgen van de pandemie doorwerken – al was het maar op de overheidsbalans. Het zal nog heel lang duren voor corona weer een biertje is, de mondkapjes af mogen en we oma weer kunnen knuffelen – oma’s knuffelen bleek in 2020 opeens de diepstgevoelde wens van veel Nederlanders.

2020 zal een kanteljaar blijken, er is een periode voor en een periode na corona. Corona heeft ontwikkelingen in gang gezet die niet plotseling zullen stoppen als het virus verleden tijd is.

Maar welke dan precies? En in hoeverre zullen die ons leven gaan beïnvloeden? Hier komen we op het terrein van de speculatie.

Grosso modo zijn er twee visies op de wereld na corona. Volgens de ene zal, nadat met vaccins de zaak onder controle is gebracht, de status quo van voor de uitbraak snel worden hersteld en het leven zijn gang hernemen. Alsof sprake is geweest van niet meer dan een tijdelijk ontregeling.

De andere visie zegt dat corona tot een permanente verandering op tal van gebieden zal leiden.

Het gaat over restauratie of nieuwbouw.

Beide mogelijkheden zijn gechargeerd. Ook zónder corona was 2021 een ander jaar geweest dan 2019. Panta rhei. En ook mét corona wordt niet alles opeens anders. Er zal worden gerestaureerd en er zal nieuwbouw plaatsvinden – zoals na elk bombardement. De vraag is welke koers dominant zal zijn.

Eén ding valt met redelijke zekerheid te voorspellen: degenen die verwachten dat we snel zullen terugkeren naar de tijd waarin Jaap van Dissel net zo goed de linksbuiten van Helmond Sport had kunnen wezen, zullen bedrogen uitkomen.

Corona heeft de koers van de tanker veranderd – al weten we nog niet met hoeveel graden. Donald Trump is straks weg, een van de concreetste voorbeelden dat corona de toekomst heeft gewijzigd. Het valt niet te bewijzen dat Trump vooral verloor van het virus – of in elk geval door zijn onderschatting van het virus –, maar waarschijnlijk is het wel. Het presidentschap van Joe Biden is geboren uit de coronacrisis en de economische chaos die het virus in de VS veroorzaakte.

Als de VS straks weer lid worden van de wereldgezondheidorganisatie WHO, als Biden zich weer aansluit bij het Akkoord van Parijs, als er opnieuw wordt onderhandeld over het nucleaire akkoord tussen de VS en Iran, als Biden weer toenadering zoekt tot de Europese Unie en de Navo weer centraal stelt in zijn geopolitieke strategie, is dat mede te danken aan een onzichtbaar virus. Net als de energietransitie die hij versneld in gang wil zetten.

Kantoortijgers moeten thuisblijven

Er zijn niet te negeren signalen die een nieuw normaal aankondigen. Corona heeft bijvoorbeeld geleid tot een enorme versnelling van de digitalisering. De consultants van McKinsey constateerden in mei, na twee maanden pandemie, dat de wereldwijde digitale revolutie die zich toen al had voltrokken zonder corona zeker vijf jaar in beslag zou hebben genomen. In Nederland koppelden telecombedrijven in 2020 een recordaantal huizen en bedrijven aan het snelle glasvezelnetwerk – niet eerder werd de voorbereiding op de uitbouw van de digitale samenleving zo voortvarend ter hand genomen.

De beurswaarde van Amazon nam sinds maart sterk toe vanwege het digitale shoppen en bij Albert Heijn feliciteerden ze zichzelf met de aankoop van Bol.com. Het was niet per se goed nieuws voor de fysieke winkels, maar die hoeven niet te rekenen op een terugkeer naar het oude.

Dat geldt bijna zeker ook voor het toegenomen thuiswerken, thuis lessen en colleges volgen en video-conferencing. Binnen veel bedrijven is eindelijk duidelijk geworden dat werknemers niet altijd fysiek aanwezig hoeven te zijn om toch een goed product te kunnen leveren – deze krant is er een voorbeeld van. Bij de planning van nieuwe kantoren wordt er rekening mee gehouden; die kunnen kleiner. Kantoortijgers in dienst van bijvoorbeeld KPN en ABN Amro kregen al te horen dat ze er niet op hoeven te rekenen dat na corona de oude werkomstandigheden zullen terugkeren. Het thuiswerken is een blijvertje.

Een 3D-weergave van het coronavirus. Beeld Alamy Stock Photo
Een 3D-weergave van het coronavirus.Beeld Alamy Stock Photo

Ceo’s hebben ondervonden dat je voor overleg niet naar New York hoeft te vliegen, kranten dat je ook goede interviews kunt maken via het beeldscherm. Corona gaat invloed uitoefenen op de huizenbouw (een werkkamer met kinderslot wordt noodzaak) en op de planning van infrastructuur – het woon-werkverkeer neemt blijvend af. Er is maar een persoon die daarmee geen rekening houdt, maar dat is helaas wel de dienstdoende minister van Infrastructuur, Cora van Nieuwenhuizen, gravin van het asfalt, hertogin van de startbanen.

Corona heeft wreed huisgehouden in de culturele sector, maar ons ook bewust gemaakt van het grote maatschappelijke belang ervan. En, niet te vergeten, het persoonlijke belang. Corona leerde ons de volgende wet: naarmate de mogelijkheden om naar een popconcert, toneelvoorstelling of bioscoop te gaan afnemen, neemt het verlangen ernaar omgekeerd evenredig toe. Dat is logisch, je kunt niet verlangen naar wat je hebt, alleen naar wat je ontbeert.

De schoonheid van de Achterhoek

Wat konden we nog meer van corona opsteken?

Het echec van de privatisering in de zorg en de daaruit voortvloeiende efficiency-kaalslag kon niet scherper worden geïllustreerd dan door de volle ic’s en de naar huis gestuurde doodzieke patiënten die helaas voor hen aan iets anders leden dan aan covid-19.

Van lege sportstadions en afgelaste sportwedstrijden leerden we dat wat het ene moment inwisselbaar amusement lijkt, het andere een krachtige maatschappelijke verbinder kan blijken – namelijk wanneer het er niet meer is en de samenleving juist meer behoefte aan verbinding heeft dan ooit.

Opeens leerden mensen die gewoonlijk naar de Spaanse costa’s vlogen de schoonheid van de Achterhoek kennen.

Corona heeft bewerkstelligd dat het hele politiek-economische paradigma en de rol van de staat op hun kop zijn gezet, een proces dat anders nog jaren in beslag had genomen – als het al was gebeurd. Wat nog niet zo lang geleden het plunderen van de staatskas was genoemd, is opeens verstandig beleid gaan heten. Vooral in de rijke westerse landen, dat wel. Minister van Financiën Wopke Hoekstra veranderde plotseling in de biggest spender uit de Nederlandse geschiedenis, miljarden kregen de klank van miljoenen. Schulden zijn geen assets meer waarvan je wakker hoeft te liggen, geld is gratis, er wordt verdiend op leningen.

Misschien waren we daar ook zonder corona wel achter gekomen – econoom Stephanie Kelton was al bezig met de Moderne Monetaire Theorie en het schrijven van The Deficit Myth. Maar ook hier werd de theorie met verbazingwekkende snelheid omgezet in een opzienbarende verandering van beleid.

In de VS wil Biden, nadat er eerder al duizenden miljarden waren gestoken in het overeind houden van de economie, na zijn aantreden nog eens tweeduizend miljard dollar in het herstel pompen. De EU strooit de komende jaren ook met honderden miljarden. Het virusspook heeft alle ideeën over het inflatiespook op z’n kop gezet.

De staat moest het doen

De rol van de staat veranderde even dramatisch. Corona hakte het neoliberale denken de valse kop af. Het virus is een ironisch dingetje: in de jaren negentig stond PvdA-premier Wim Kok zonder ideologische veren en mét zijn paarse kabinetten aan de basis van het Hollandse neoliberalisme; nu maakte juist de liberaal Rutte er een einde aan. Neoliberalen streven een kleine staat na en leggen alle verantwoordelijkheid bij het individu en de markt: das war einmal.

De heilige markt had geen begin van een antwoord op de door corona gerezen economische problemen. Het was de staat die het moest doen. Zonder zijn ingrijpen was de coronacrisis uitgelopen op een nog grotere ramp dan nu al het geval was.

Een terugkeer naar het oude paradigma zou even ongeloofwaardig als onverantwoordelijk zijn. Neoliberalen zijn opportunisten die graag hun hand ophouden bij de staat als het zo uitkomt, maar die na corona ongetwijfeld weer hun leugenachtige liedjes over marktwerking zullen gaan zingen. Hun argumenten zijn ernstig verzwakt.

Zonder steunprogramma’s zal er in 2021 alsnog een correctie komen. De markt is niet opeens verdwenen, in het komende jaar zal hij zijn slagerswerk verrichten en bedrijven die zich onvoldoende aan de nieuwe werkelijkheid hebben aangepast – of die toch al niet zo lekker draaiden – uitfaseren.

2020 was meer dan louter een coronajaar: de Black Lives Matter-beweging die de wereld overspoelde stond er los van.  Beeld In Pictures via Getty Images
2020 was meer dan louter een coronajaar: de Black Lives Matter-beweging die de wereld overspoelde stond er los van.Beeld In Pictures via Getty Images

Voor de aanhangers van het globalisme was corona ook slecht nieuws. Het virus toonde de kwetsbare kanten ervan aan en dwong bedrijven hun logistieke processen aan te passen en de aanvoerlijnen van onderdelen en grondstoffen korter te maken. De mondialisering zal nooit meer worden teruggedraaid, maar wel worden aangepast. Bedrijven wapenen zich tegen nieuwe vormen van wereldwijde disruptie en daarbij is het oude normaal een no-goarea geworden: veel te riskant.

Corona leidde tot een periode van intensieve introspectie. Niet alleen bij individuen die maandenlang thuis naar hun navel zaten te staren, maar ook bij politiek leiders. Het was alsof het serieuze probleem van het virus ook het zicht op andere kwesties verscherpte.

Zoals die van de ongelijkheid in de samenleving: wie had er eigenlijk geprofiteerd van de enorme economische groei van de afgelopen dertig jaar? Niet de werknemers, in elk geval. Sander Heijne en Hendrik Noten vonden opeens een gewillig oor in Den Haag met hun boek Fantoomgroei. Een rechtvaardige verdeling van de welvaart werd ook voor corona al aan de orde gesteld, maar nu gebeurde dat indringender: zo kan het niet langer doorgaan. De verdeling mag niet langer alleen bedrijven en kapitaalverschaffers bevoordelen: zelfs Mark Rutte is het ermee eens.

Corona gaat ons niet naar het socialistische paradijs leiden – gelukkig niet. Wel hebben de sociaal-democratische opvattingen die het genadeloze marktkapitalisme van zijn scherpe kanten moeten ontdoen aan kracht gewonnen. De sociaal-democraten zelf profiteerden daar overigens niet van. Het hele linkse blok in de Tweede Kamer leek in 2020 aan coronaverlamming ten prooi; volgens de Peilingwijzer van eind februari bedroeg het gezamenlijke zetelaantal 36, eind december was dat 35. Wat dat voor het verkiezingsjaar 2021 belooft is onduidelijk, maar voor links vermoedelijk weinig goeds: de kansen voor open doel zijn hopeloos gemist.

Het succes van de wetenschap

Eerlijk is eerlijk: globalisering en marktwerking deden hun werk bij het zoeken naar een vaccin. Duurde het voor corona gemiddeld nog tien jaar of meer voor een vaccin klaar was om veilig te worden toegediend, ineens bleek wereldwijde samenwerking van universiteiten en farmaceuten, in combinatie met bijna onbeperkte financiële middelen, het mogelijk te maken binnen een jaar met een werkend vaccin te komen. Behalve de vaccins die klaar zijn voor gebruik zijn er nog honderden meer die in de eindfase van het onderzoek verkeren. Wie dat in maart had voorspeld, was in een dwangbuis afgevoerd.

Dat succes van de wetenschap heeft ongetwijfeld de optimisten die ook op andere terreinen hun hoop op de wetenschap hebben gesteld nóg meer hoop gegeven. Wat als bijvoorbeeld de zoektocht naar alternatieve schone energiebronnen met dezelfde inzet en intensieve samenwerking ter hand wordt genomen?

Er ontstond in 2020 een sterke link tussen corona en duurzaamheid. De miljarden die in de VS en de EU zijn gereserveerd voor het aanjagen van de post-corona-economie, zijn voor een groot deel gekoppeld aan duurzaamheidseisen. Corona maakte de wereld crisisbewust en richtte de aandacht op het fenomeen van de wereldwijde crisis die niemand had zien aankomen – al groeide in de loop van het jaar het aantal mensen dat het allemaal wél had zien aankomen.

De crisisantenne lijkt beter afgesteld

De corona-overval stimuleerde de aandacht voor een andere ramp in ontwikkeling, die veel verstrekkender gevolgen kan krijgen dan met corona ooit het geval is geweest. Het besef dat de coronacrisis klein bier zal blijken vergeleken met de klimaatcrisis, drong in 2020 vrij algemeen door. Het is alsof onze crisisantenne beter is afgesteld en de noodzaak van handelen eindelijk is doorgedrongen.

Misschien wel de belangrijkste les van 2020 was dat het onvoorstelbare in een verbijsterend tempo realiteit kan worden.

Minister Wopke Hoekstra omschreef in september de coronacrisis als een ‘zwarte zwaan’: een onverwachte gebeurtenis met een grote economische en maatschappelijke impact. Beeld Getty Images
Minister Wopke Hoekstra omschreef in september de coronacrisis als een ‘zwarte zwaan’: een onverwachte gebeurtenis met een grote economische en maatschappelijke impact.Beeld Getty Images

‘We moeten de toekomst overleven’, schreef filosoof Toby Ord van het Future of Humanity Institute van de Universiteit van Oxford in The Economist. ‘Dit is een zeldzame kans om van koers te veranderen.’ Ord schreef er wel bij dat de dankzij corona ontwikkelde ‘maatschappelijke antistoffen’ snel weer zullen verdwijnen en dat we er nú gebruik van moeten maken.

Minister Wopke Hoekstra omschreef in september de coronacrisis als een ‘zwarte zwaan’: een onverwachte gebeurtenis met een grote economische en maatschappelijke impact. Hij verwees daarmee naar het boek De zwarte zwaan. De impact van het hoogst onwaarschijnlijke van de Libanees-Amerikaanse filosoof Nassim Nicolas Taleb. Op dat onverwachte moeten we ons voorbereiden, schrijft Taleb. Wat natuurlijk niet meevalt, met onverwachte gebeurtenissen.

De klimaatcrisis is moeilijk ‘onverwacht’ te noemen. Hij zit er al een tijdje aan te komen. Maar de concrete gevolgen zullen ons tóch overvallen. Daarnaast zijn er nog wel een paar zwarte zwanen voorstelbaar: terrorisme, oorlog – en dat ene écht onverwachte exemplaar.

Als de coronacrisis ons bewuster en alerter heeft gemaakt voor wat ons onverwacht kan overkomen, dan heeft het ellendige virus ons toch een dienst bewezen. Dan kan 2021 net zo’n bijzonder jaar worden als 2020 was, maar dan in omgekeerde zin: een jaar van hoop en vernieuwing; en van het besef van onze fragiliteit, een besef dat kan bijdragen aan onze kracht.

Terugblikken op 2020
Het jaar 2020 werd natuurlijk gedomineerd door de coronapandemie. Maar gelukkig kwamen er ook nog gewoon nieuwe boeken, films, muziek en games uit. Al onze jaaroverzichten en eindejaarslijstjes hebben we bij elkaar gezet op een pagina. Van nieuws tot cultuur: dit was 2020 in een notendop.

Meer over