Valse maagden

Een allochtoon meisje komt bij een arts om haar maagdenvlies te laten herstellen. Moet de arts het meisje helpen of moet hij weigeren, omdat hij niet mag meehelpen aan het in stand houden van een onderdrukkende ideologie?...

Door Rachida Azough

DE VAGINA van een maagd ziet er rozig uit, leerde Salima, nu 27, van haar moeder. Na de ontmaagding zou het vlees donker worden, paarsig, als een grauwe pruim. En het zou bloeden, als Salima er iemand in de buurt zou laten. Zestien was ze, toen ze de eerste keer seks had. Kort daarop onderwierp ze zichzelf aan een lichamelijk onderzoek. 'Met een spiegel tussen de benen, maar ik werd er niet veel wijzer van.'

Salima herinnerde zich iets over een hersteloperatie, ging naar de huisarts en smeekte om een maagdenvlies. Ze was teleurgesteld in zichzelf, bang haar toekomst te hebben verspeeld. Ze wilde weer maagd worden.

'Als je het verliest kun je het shaken', zegt ze. Vanachter de balie van de uitgeverij waar de jonge Marokkaanse werkt, praat ze honderduit over haar ervaringen met het vlies. 'Ik weet nog steeds niet of het nou bestaat. Maar mijn zusjes en ik waren er vroeger zo trots op - omdat we het nog hadden - dat we om de haverklap aan mijn moeder vroegen of ze wilde controleren of het er nog zat.'

De Mythe van het Maagdenvlies bestaat nog in volle glorie, ook in Nederland. 'Veel meiden denken dat het een Melittafilter is', zegt arts en seksuologe Wies Obduijn-Van Welij. 'Een gazen vlies dus, waar het menstruatiebloed doorheen komt. En tijdens de huwelijksnacht moet het ding scheuren.'

In werkelijkheid wordt de vagina niet door een vlies afgesloten. Vaak zit er slechts een randje weefsel, als een kraagje net achter de ingang. Wanneer eenmeisje 15 of 16 is kan het volgroeide weefsel al niet meer worden beschadigd door het inbrengen van een tampon of seks. Vloeit er die eerste keer bloed, dan is het bijna altijd te wijten aan verkramping. Onderzoeken wijzen uit dat 40 tot 80 procent van de vrouwen niet bloedt bij de eerste geslachtsgemeenschap.

Dat alle vrouwen bloeden bij de ontmaagding, is een hardnekkig waandenkbeeld. Vroeger werd de mythe bestendigd door een met bloed gevulde kippenblaas, of door priesters en medicijnmannen met het heilige voorrecht om meisjes te ontmaagden. Het hedendaagse Nederland heeft zijn eigen oplossingen: de maagdenvlieshersteloperatie, papieren maagdbewijzen of karmozijnrode zetpillen. Gewoon, even aan de dokter vragen. Vaak betaalt het ziekenfonds. Herstel van maagdelijkheid is vooral populair bij Turkse, Marokkaanse en Hindoestaanse meisjes.

Artsen en hulpverleners als Obduijn-Van Welij geven het grif toe: met medische leugens - technieken die maagdelijkheid simuleren - houden zij de mythe in stand. Diverse ziekenhuizen van Deventer tot in de randstad zeggen te 'frauderen' om de ingreep gratis uit te kunnen voeren. Daarbij boeken ze de hersteloperatie onder een andere code, zoals vaginisme. De ingreep wordt ironisch genoeg ook uitgevoerd in abortusklinieken die wel een vergoeding vragen.

De kwestie stelt gynaecologen en hulpverleners voor een dilemma. Wat moet je zwaarder laten wegen, het individuele belang van de cliënt of het maatschappelijk belang: de wens om een einde te maken aan de onderdrukkende gedachte dat een vrouw als maagd het huwelijk in moet gaan. De vriendjes, toekomstige echtgenoten en ouders van de jonge vrouwen hebben een obsessie met vrouwelijke maagdelijkheid. De eer, een loodzware last, leggen zij op de schouders van het vrouwelijke geslacht. Dit maakt vrouwen kwetsbaar. Als ze hun ontmaagding geheim willen houden, zijn ze vatbaar voor chantage. Ex-vriendjes, maar ook vriendinnen, blijken daar misbruik van te maken.

Sommige artsen weigeren dan ook de hersteloperatie uit te voeren. Anderen zijn echter bereid tot misleiding, omdat meisjes gestraft kunnen worden voor hun seksueel gedrag, terwijl mannen onbeperkt hun gang mogen gaan. Veel gynaecologen laten zich leiden door de dreiging van verstoting of eerwraak. Met een relatief simpele ingreep kunnen zij de meisjes daartegen beschermen. De individuele hulpvraag van een cliënt geeft de doorslag.

Obduijn-Van Welij: 'Het zijn stevige meiden met een opleiding. Ze missen wat informatie, maar je hoeft niet betuttelend te zijn. Die meiden kun je absoluut geen zielepietjes noemen. Ze komen met een concrete hulpvraag die veel te snel negatief wordt gevonden. Alsof een meisje er niet voor kan kiezen de normen van haar gemeenschap te respecteren. Ik zie trouwens meer vrouwen die geestelijke problemen krijgen van de angst over wel of niet bloeden, dan van de ingreep zelf. Het is vaak een praktische keuze, wie ben ik dan om nee te zeggen?'

De medische wereld dacht begin jaren negentig dat het aantal hulpvragen over maagdelijkheid snel zou afnemen. Misschien dat de hersteloperatie het maagdenvlies zelfs zou ontmythologiseren, maar maagd zijn tot het huwelijk is binnen islamitische kringen in Nederland nog altijd de norm, terwijl moslimmeisjes steeds vroeger seksueel actief zijn. Ook groeit de groep puberende moslimmeisjes in Nederland, en de mannelijke obsessie met het maagdenvlies verliest maar langzaam terrein. Bovendien zijn vrouwen beter op de hoogte van de mogelijkheden. Door al deze factoren heeft de vraag naar hersteloperaties juist een vlucht genomen. Duizenden meisjes vragen jaarlijks om informatie over het maagdenvlies, zegt Obduijn-Van Welij. 'Een open gesprek helpt vaak al, omdat ze er met niemand over kunnen praten.' Aanvankelijk gaven Nederlandse artsen vooral maagdelijkheidsverklaringen af. 'Bij gynaecologisch onderzoek zijn geen tekenen van ontmaagding gevonden', staat in dergelijke documenten. Bewijzen worden afgegeven, terwijl artsen maagdelijkheid helemaal niet overtuigend kunnen vaststellen. Maar de papieren maagdbewijzen zijn niet meer zo in trek, merkt een gynaecoloog uit het Onze Lieve Vrouwe Gasthuis (OLVG) in Amsterdam, die niet met zijn naam in de krant wil. 'Inflatie, je kunt ze waarschijnlijk overal krijgen', zegt hij.

Daarom kiezen veel allochtone meisjes voor een rigoureuzere ingreep, in klinische taal beschreven in een artikel in de British Medical Journal: 'De opperlaag die over het gescheurde maagdenvlies gegroeid is, verwijderen. De resten van het maagdenvlies met een rondgaande hechting strakker trekken. Bij onvoldoende hymenresten:: een smalle reep van de achterkant van de vaginawand snijden om herstel mogelijk te maken.'

De term maagdenvlies-hersteloperatie is in feite onjuist. In werkelijkheid construeert de arts een strakkere rand dan er vóór de ontmaagding was. Die veroorzaakt weer een pijnlijke, bloederige ontmaagding. 'Het is geen grapje', zegt de arts in het OLVG. 'Vooral omdat wij ervoor kiezen de ingreep niet poliklinisch, maar onder narcose uit te voeren, kent de hersteloperatie ook risico's.'

Daarom heeft de apotheker van het OLVG op zijn verzoek een alternatief ontwikkeld, de 'huwelijksnachtcapsule' of de 'maagdelijkheidspil', die de lakens rood doet kleuren. Het is een kleine zetpil, gemaakt van felrood karmozijnzuur. Een vrouw kan hem eigenhandig inbrengen tijdens de huwelijksnacht, maar haar timing moet perfect zijn. Eenmaal ingebracht, lost de zetpil door aanraking met vaginaal vocht op in vijf à tien minuten. Een goede strategie is gewenst, want de coïtus moet snel na het inbrengen plaatsvinden om het laken rood te kleuren.

'Zeg maar dat je plotseling moet plassen tegen de tijd dat het echt gaat gebeuren', geven gynaecologen van het OLVG aan cliënten mee. De maatschap gynaecologie is trots op de uitvinding: 'het is niet schadelijk, het rode vocht lijkt op bloed en is net zo uitwasbaar'. Toch wordt van dit alternatief maar weinig gebruik gemaakt. Veel meisjes vinden het risico van mislukking te groot, 'stel dat hij er achter komt', en zien liever hun eigen bloed vloeien.

DIE voorzichtigheid is niet voor niets, want vriendjes, echtgenoten en familieleden weten heel goed dat zij bedrogen kunnen worden. Recentelijk is een gynaecologe zelfs gestopt met de hersteloperaties, omdat zij veelvuldig is bedreigd door familieleden en vriendjes van haar cliëntes.

Het hoogseizoen van maagdenvlieshersteloperaties in Nederland is net voorbij. 'De ingreep wordt het hele jaar door uitgevoerd, maar bereikt duidelijk een hoogtepunt vlak voor de reis naar het land van herkomst', zegt Wies Obduijn-Van Welij, arts en seksuologe bij het Rutgershuis in Den Haag. 'We raden vrouwen aan de ingreep zo kort mogelijk voor de huwelijksnacht te plannen, want dan is de kans van slagen het grootst.'

Maar moeten Nederlandse artsen en hulpverleners zich wel op deze manier aanpassen aan andere culturen? De vraag wordt vaak gesteld en plaatst Nederlandse artsen en hulpverleners voor een moreel dilemma. Een aanzienlijk deel van de beroepsgroep kiest ervoor de ingreep stelselmatig te weigeren. Ze noemen de ingreep 'hypocriet', omdat hij de mythe van het maagdenvlies in stand houdt. Obduijn-Van Welij vindt dat weigerachtige artsen zich er te makkelijk van af maken: 'We weten ook al twintig jaar dat jongensbesnijdenis niet nodig is voor de hygiëne, en toch wordt de ingreep uitgevoerd op onmondige kleuters. Dat vind men niet raar, omdat joden het al eeuwen doen.'

Ethica Heleen Dupuis zou het daarentegen niet erg vinden als de maagdenvlies-hersteloperatie verboden zou worden, want 'deze waanvoorstellingen zijn vreemd aan onze cultuur'. Dat laatste is onwaar, zegt Obduijn-Van Welij. 'Het enige religieuze boek waarin de mythe voorkomt is het Oude Testament. In Deuteronium, hoofdstuk 22, staat iets over de gewoonte het bewaarde bebloede laken te gebruiken als rechtsbewijs wanneer de echtgenoot beweert dat zijn vrouw niet als meisje het huwelijk in ging. De ouders toonden de doek aan de ouderlingen van hun gemeenschap.' De mythe van het maagdenvlies heeft dus geen islamitische wortels, hoewel de hersteloperatie in Arabische landen wel veelvuldig tegen woekerprijzen wordt uitgevoerd. Maar ook in China en Zuid-Amerika zijn zulke ingrepen booming business.

Fervente tegenstanders van de herstelpraktijken zijn in Nederland vooral te vinden in de feministische hoek, zowel onder allochtonen als autochtonen. Joyce Outshoorn, hoogleraar Vrouwenstudies en Politicologie, vergelijkt hymencorrecties met borstvergrotingen. 'Er is geen medische reden te bedenken, maar artsen draaien de psychologische kant op.' Een verbod gaat haar te ver, maar ze vindt wel dat nieuwe borsten of een maagdenvlies uit eigen zak betaald moeten worden.

Onderwijsassistent Nadia Ouaziz is het oneens met deze vergelijking. 'Een borstvergroting laat je niet doen uit angst.' Ze noemt het 'belachelijk' dat Nederlandse artsen de mythe een handje helpen. 'Als het over vrouwenbesnijdenis gaat, schreeuwt iedereen moord en brand, en dit moet opeens kunnen? Weten ze soms niet dat hun praktijken het leven van vrouwen nog onmogelijker maken?' Ook Ayaan Hirsi Ali, wetenschappelijk medewerker bij de Wiardi Beckman Stichting, ziet geen principieel verschil tussen vrouwenbesnijdenis en hymencorrecties. 'Het eerste is preventie, het tweede reparatie.'

'Een onmogelijke vergelijking', vindt Obduijn-Van Welij. 'Besnijdenis is een verminking die niet kan worden teruggedraaid, de hersteloperatie is maar een foefje.'

Over twee dingen zijn voor- en tegenstanders het eens. De mythe van het maagdenvlies moet de wereld uit, en dat is alleen mogelijk met betere voorlichting. Dat is ook het standpunt dat de Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie (NVOG) binnenkort naar buiten brengt. Loes van der Leeuw, gynaecoloog en secretaris van de NVOG: 'Een gemiddelde leerkracht op de middelbare school gelooft ook in de mythe. Ook zij denken dat het maagdenvlies een soort filter is. Daarom: voorlichting op scholen.'

Vooral jongens moeten volgens Van der Leeuw met de neus op de feiten worden gedrukt, 'dan wordt het wel minder'. Tot die tijd blijft de Deventerse gynaecologe op de gok maagdbewijzen afgeven. 'Ze gaan er tevreden de deur mee uit.'

Meer over