Vakantieman, gezellig hè: toptien van consumentenprogramma's

Bijna elke omroep heeft ooit een consumentenshow gemaakt. De VARA bedacht een nieuwe: Kanniewaarzijn.

Het was Marcel van Dam, een jonge, geëngageerde journalist van progressieve huize, die eind jaren zestig de motieven onthulde van een nieuw VARA-programma: 'Het Ombudsman-programma heeft de pretentie de macht van de televisie te gebruiken ten behoeve van de machtelozen in onze samenleving.'

Zo was dat, toen. Over een gebrek aan aandacht van de televisie hebben de verworpenen der aarde sindsdien niet te klagen gehad. Het begon met de VARA-programma's Koning Klant en De Ombudsman en het eindigde met een stortvloed aan consumentenprogramma's in alle soorten en maten, van De Consuminderman van Llink tot Voor niks gaat de zon op van de NOS en niet te vergeten De Smaakpolitie (SBS 6) die enthousiast strijdt tegen viezigheid in de horeca.

Het idealisme uit de beginjaren is niet geheel verdwenen, maar amusement is een belangrijke factor geworden. Dat is bij Kanniewaarzijn niet anders. Het 'satirisch-informatieve' consumentenprogramma wordt vanavond door de VARA voor de eerste keer uitgezonden, met Astrid Joosten in een centrale rol en in haar kielzog een aantal cabaretiers. Hoe bestaat het 2.0, zeg maar.

De afgelopen veertig jaar hebben nagenoeg alle omroepen en zenders zich aan het genre gewaagd, met de VARA als koploper en de TROS als goede tweede. In Red mijn vakantie! snelt Alberto Stegeman gedupeerde vakantiegangers te hulp, in Breekijzer zette Pieter Storms zonder schroom zijn voet tussen de deur van bedrijven en overheidsinstanties.

In bijna veertig verschillende programma's is de Nederlandse consument de afgelopen veertig jaar geïnformeerd, te hulp geschoten en vermaakt. De aantrekkingskracht schuilt vooral in de herkenbaarheid, zegt Felix Meurders.

Hij kan als een kenner van het genre worden beschouwd: twintig jaar lang presenteerde hij Kassa. 'Wat je ziet, kan ook jou overkomen, of het nou om een foutieve telefoonrekening gaat of een woekerpolis.'

Leedvermaak speelt een rol, dat weet Meurders ook wel. 'Gniffelen op de bank doen we allemaal, maar uiteindelijk blijft niemand gevrijwaard van het bedrog. En bijna niemand slaagt er nog in door te dringen tot een winkel, een bedrijf of een overheidsinstantie.'

Mr Pim de Vos is ervan overtuigd dat de consument gebaat is bij de programma's. 'En iedereen is consument, van zijn geboorte tot zijn dood. Het gaat niet om het leedvermaak, althans niet bij ons. Maar leedvermaak kan wel het gevolg zijn.'

De Vos is de huisadvocaat van Radar, het TROS-programma dat wekelijks meer dan twee miljoen kijkers trekt. 'Dat kan alleen maar omdat er grote behoefte aan is.' Nog een bewijs: begin dit jaar doorbrak het testpanel van Radar de grens van honderdduizend leden. De Vos: 'Na elke uitzending krijg ik tientallen mails. Ik ontmoet alleen maar dankbaarheid.'

De Vos heeft een missie, zegt hij. 'Ik wil de consument mondig maken.'

Dat is Radar, en dat is Kassa in feite ook. Aan de andere kant van het spectrum treffen we programma's als Das je goed recht (SBS 6) met John van den Heuvel en Kat in de zak met Peter van der Vorst (RTL 4). De vreemde eend in de bijt is een programma voor fijnproevers, Keuringsdienst van Waarde (NTR). Veteraan Wouter Klootwijk van de Keuringsdienst vertegenwoordigt de journalistieke stroming in het genre. In het idealisme zoals dat destijds werd verwoord door Marcel van Dam, gelooft hij niet.

'Het is in elk geval niet mijn drijfveer. Ik ben journalist, ik probeer informatie te vergaren en door te vertellen. Zo dienen journalisten te denken. Wij zijn er niet om de arme en ongeletterde mensen te helpen. Journalistiek dient boven idealisme uit te stijgen.' Klootwijk wordt naar eigen zeggen vaak afgeschilderd als 'kritische journalist'. Hij verzet zich tegen het beeld. 'Iedere journalist moet een dosis wantrouwen hebben.'

Ook de De Keuringsdienst van Waarde mag amusant zijn. 'Ik ondervind voortdurend dat de werkelijkheid heel erg grappig is. Het is niet ons doel, maar er kan worden gelachen. Met ons kleine ploegje liggen we zelf vaak ook in een deuk.'

1 Radar (TROS)

Sinds 1995. Koningin onder de consumentenprogramma's. Nietsontziend, maar moedig en rechtvaardig en journalistiek bekwaam. Radar verliest nóóit een rechtszaak. De ontmaskering van de verkopers van woekerpolissen geldt als de voornaamste Radar-triomf. Zelf denken we met nog meer plezier terug aan de manier waarop de Biostabil, een peperduur kettinkje met een vermeende geneeskrachtige werking, volledig kapot werd geanalyseerd. Exit Tineke de Nooij, leve Antoinette Hertsenberg.

2 Koning Klant (VARA)

Moeder aller consumentenprogramma's. Voorloper van De Konsumentenman (Frits Bom!) en daarmee ook van Kassa. Al in 1965 besloot de VARA de arbeidende klasse op televisie te hulp te schieten met consumenteninformatie. Hedy d'Ancona, Elles Berger en Netty Rosenfeld waren de eerste presentatoren, maar iedereen herinnert zich vooral Wim Bosboom en natuurlijk het schitterende onderdeel 'Miskoop van de maand' waarbij een tweedehandsauto die onder valse voorwendselen was verkocht, bekwaam werd vernietigd. Nederland sprak erover, de volgende dag.

3 Ook dat Nog! (KRO)

Daar bleven de mensen voor thuis. Eerste satirische consumentenprogramma, winnaar van de Gouden Televizierring in 1990. De namen: Aad van den Heuvel, Frits Spits, Jeanne Kooijmans, Gregor Frenkel Frank, Bavo Galema. En natuurlijk de betreurde Sylvia Millecam, overleden in 2001. De laatste jaren van het programma (1989-2004) verliepen moeizaam. Wie weet nog dat Daphne Bunskoek en Karel Bloemen in het panel zaten?

4 De Vakantieman (RTL)

RTL ontfermde zich in 1990 over Frits Bom die volgens de VARA als Ombudsman en Konsumentenman de houdbaarheidsdatum had bereikt. Als Vakantieman gaf hij ontevreden vakantiegangers een fraai podium. Om nooit te vergeten: 'Vakantieman, gezellig hè.' Of natuurlijk die mensen die Venezuela aanwezen op een wereldkaart, als ze in Spanje aan een Costa verbleven.

5 De Ombudsman (VARA)

Naar een Zweeds voorbeeld begonnen in 1969, met de zeg maar gerust strijdvaardige Marcel van Dam. Heette in het begin Geachte Ombudsman. Met de emancipatie van de Nederlandse consument zat het vanaf dat moment wel goed. Jammer van de schandvlek: de Exota-affaire. (Zie bovenaan de pagina.)

6 Breekijzer (SBS 6)

SBS 6, van 1995 tot 2004. Zo agressief hadden we het nog nooit meegemaakt. Pieter Storms was tot alles bereid om bedrijven om opheldering te vragen, met een draaiende camera als machtig wapen. Zijn aanval op de Nederlandse bureaucratie leidde tot diverse arrestaties. Dat vond Storms helemaal niet erg.

7 Kassa (VARA)

Sinds 1989. Zeg je Radar, dan zeg je Kassa. Past helemaal in de VARA-traditie. Amusanter - maar daardoor minder opzienbarend - dan het TROS-programma. Sterk Felix Meurders-gehalte. Brecht van Hulten nam het dit jaar van hem over. Voor de kijkcijfers maakt het niks uit.

8 De Smaakpolitie (SBS 6)

SBS 6 op zijn best. Geen slonzige restaurant-eigenaar is sinds 2002 veilig voor de strenge oud-kok Rob Geus. Zijn verbazing over de vuiligheid in studentenhuizen is oprecht. Standaard-reactie: 'Hier word ik niet vrolijk van.' Wij wel.

9 Keuringsdienst van Waarde (RVU/NTR)

Klein maar fijn, en hilarisch op de koop toe. Zette 'slaafvrije' chocolade op de kaart. Moraal van de verhalen: achter állle huis-, tuin- en keukenproducten gaat een wereld van bedrog schuil. Nee, pangavissen worden niet gevangen in de Golf van Biskaje en lekker vers en snel naar Nederland gebracht, zoals de vishandelaar veronderstelt, maar in enorme kwekerijen in Vietnam.

10 Opgelicht?! (TROS)

Ook met Antoinette Hertsenberg. Sinds 2000 brengt ze duistere zaakjes aan het licht, zoals de beruchte Nigeriaanse koffertruc. Voor wie ook bang is te worden opgelicht of niets aan het toeval over wil laten, is er een handige site.

Klant als koning

In 1970 en 1971 schonk het VARA-programma De Ombudsman in drie uitzendingen aandacht aan een frisdrank. Flessen Exota zouden spontaan exploderen. Na het tonen van een ontploffende fles, een trucage-filmpje, zakte de verkoop van Exota met 57 procent. Twee jaar later ging het bedrijf failliet. Aan jarenlange juridische procedures kwam pas in 1997 een einde. De VARA werd veroordeeld tot het betalen van een schadevergoeding van 7,7 miljoen gulden.

undefined

Meer over