VAGE KLACHTEN EN KILLE PRAATJES

NOOIT gedacht dat staatssecretaris Hoogervorst van Sociale Zaken zo gematigd kon zijn. Als financieel woorvoerder van de liberalen was hij in de in de vorige kabinetsperiode een echte Bolkestein-man: scherp debater, met nogal gelovige neo-liberale standpunten en nooit te beroerd om een politieke tegenstander het bloed onder de nagels vandaan...

Maar het regeren heeft zijn prijs, zoals Hoogervorst woensdag in een interview met de Volkskrant bekende. De scherpslijperij, waarmee hij destijds aan de weg timmerde is inmiddels ingeruild voor een veel realistischer stellingname. Met enige weemoed, dat wel.

In zijn hart zou hij dolgraag hebben meegedaan aan de campagne die de VVD en de werkgevers een paar maanden geleden begonnen om stevig in de WAO in te grijpen. Maar ja, daar is 'vrijwel geen steun' voor in de Kamer.

Hoogervorst beperkt zich echter niet tot dat ultieme machtsargument, maar suggereert voorzichtig dat het met de nieuwe WAO-crisis misschien toch wel meevalt. Ja, het is waar, achter het WAO-bestand van 900 duizend man sterk gaat de nodige verborgen werkloosheid schuil. Maar misschien zitten er in Duitsland en België wel erg veel 'echte arbeidsongeschikten' verborgen in vervroegde pensioen en werkloosheidsregelingen. Het is een politieke keuze en waarom zou een bloeiende economie, die dat met gemak betalen kan, er dan niet voor kiezen een al lang niet meer zo ruimhartige arbeidsongeschiktheidsvoorziening in stand te houden?

Aardig is ook dat Hoogervorst, zij het impliciet, enige afstand neemt van de wilde kritiek die Wilders, sociaal woordvoerder van de VVD-fractie heeft geuit op de 'wildgroei' van het aantal WAO'ers met psychische klachten. Alleen de allerergste gevallen, mensen kortom die totaal mataglap, zwaar schizofreen of psychotisch zijn, kunnen nog op een uitkering aanspraak maken. Werknemers met wat inmiddels 'vage psychische klachten' worden genoemd - stress, burn out, chronische vermoeidheid en depressiviteit - moeten horen volgens hem in de bijstand thuis.

Wat mij in deze redenering tegenstaat is niet alleen het gemak waarmee het oordeel 'vaag' op een onmiskenbaar omvangrijk maatschappelijke probleem wordt geplakt (er zitten circa 300 duizend mensen met zulke vage klachten in de WAO), maar vooral de er aan gekoppelde suggestie dat het daarbij grotendeels om simulanten zou gaan. Die zullen er wel tussen zitten, maar alleen al de hoogte van de uitkeringen doet vermoeden dat vrijwel niemand voor zijn lol de WAO ingaat.

Toch is er, afgezien van alle kille economenpraat en liberaal egoïsme, tenminste een fatsoenlijk argument voor een steviger toegangsdrempel voor mensen met psychische klachten. De filosoof Hans Achterhuis heeft begin jaren tachtig, in zijn boek De markt van welzijn en geluk al eens uit de doeken gedaan, hoe ook de zachte maatschappelijke sector zijn eigen vraagt schept. Achterhuis betoogde dat veel cliënten/patiënten daardoor niet mondiger en beter, maar juist machtelozer en hulpbehoevender werden gemaakt.

Die analyse vormde tijdens de economische crisis van de jaren tachtig een legitimatie om forse delen van het sociaal-maatschappelijk werk weg te saneren. Teveel, zo blijkt achteraf, want vanwege problemen de van allochtone jongeren is er nu weer behoefte aan.

Toch was de redenering van Achterhuis niet onzinnig. Amerika kent per hoofd van de bevolking het grootste aantal juristen en is mede daarom een door en door gejuridiseerde maatschappij. Nederland telt buitengewoon veel psychologen en adviesbureau's; dus regent het hier adviezen en wordt welhaast ieder maatschappelijk en individueel probleem in psychologische termen vervat. Niet alleen psychologen en organisatieadviseurs verdienen daar een aardige boterham aan, maar vaak ook hun criticasters.

Jan Blokker, sinds mensenheugenis een van de paradepaardjes van deze krant, heeft wat dat betreft een reputatie hoog te houden. Onlangs vroeg hij zich af hoe de mannen die de Guldensporenslag of de oversteek van de Berezina overleefden het destijds in hemelsnaam hebben gered, zonder de psychologische steun waarop slachtoffers van comtemporaine oorlogen, grote en kleine (natuur)rampen alsmede geluidsoverlast aanspraak kunnen maken.

Geestig, dat wel en ook als kritische kanttekening bij uitwassen beslist relevant. Maar volgens mij is het antwoord op Blokkers vraag nogal eenvoudig: veel mensen zullen het ook toen niet hebben gered, of althans beschadigd door het leven zijn gegaan.

En net zoals we ons gelukkig mogen prijzen dat allerlei fysieke kwalen nu probleemloos verholpen kunnen worden, lijkt het - ondanks alle overdrijving en beunhazerij - een zegen dat psychische problemen tegenwoordig min of meer worden erkend en soms verholpen kunnen worden.

Toen tien jaar geleden in het kielzog van de vrouwenbeweging het seksuele geweld in het gezin werd ontdekt, werd daarover aanvankelijk nogal lacherig gedaan. En het is waar, er zijn genoeg gevallen bekend (de zaak Lancee is er een van) waarin misbruik en incest verzinsels bleken te zijn.

Maar toch zullen nog weinig mensen durven te beweren dat seksueel geweld een gekunstelde uitvinding van feministische psychologes zou zijn. Veel aannemelijker is dat het probleem altijd al, en op veel grotere schaal heeft bestaan, maar dat er dankzij de welvaart, de psychologie en het feminisme nu pas voor het eerst iets aan wordt gedaan.

Vandaar dat ik, ondanks de nuttige kanttekeningen die mensen als Blokker en Achterhuis maken bij het medisch-psychologisch complex, toch veel meer waarde hecht aan de opvattingen van een psychiater als Van Dantzig die er al jaren op hamert dat de omvang en de ernst van psychische ziektebeelden - de zogenaamde vage klachten incluis - eerder wordt onder,- dan overschat.

En of het daarbij nu om moderne, aan de welvaart gerelateerde problemen gaat (zeg maar, druk, druk druk) of om ziekten die (zij het onder een andere naam) altijd al hebben bestaan, doet minder ter zake dan dat er nu soms iets aan kan worden gedaan.

Hoe dat ook zij, zelf zat ik de afgelopen maanden ook stevig in de ziektewet. Ik zal u de intiemste details besparen, maar vage 'psychische klachten' (weerzin en walging, vermoeidheid, burnout en depressiviteit) bleven ook mij niet bespaard. Gelukkig had ik ook nog wat fysieke klachten. Dat klinkt misschien cynisch, maar die zijn tenminste aanwijsbaar, soms gemakkelijker te genezen en maken iets gemakkelijker je 'uitval' tegenover jezelf en de buitenwereld te aanvaarden. Want of je dat nu wilt of niet: je schaamt je toch voor je eigen zwakheid en wordt (hoe irrationeel dat ook kan zijn) bevangen door paniek over je positie, je inkomen en je baan - zeker als de krant dagelijks meldt dat vrijwel iedereen die langdurig ziek is, uiteindelijk in de WAO belandt.

De cijfers bevestigen dat trouwens. Vandaar dat het officiële beleid er op gericht is zo snel mogelijk afspraken te maken over reïntegratie. Niet - als het goed is - om mensen geforceerd en voortijdig weer aan het werk te zetten, wel om ze rust, zekerheid en een weg terug te verschaffen. Maar als zo vaak, gaapt er een kloof tussen de goede, papieren bedoelingen en de praktijk.

Geen kwaad woord over de Volkskrant, mijn huis- en mijn bedrijfarts. Maar terwijl ik zelf echt niet op mijn mondje gevallen ben en de medische doolhoven ken, duurde het toch nog ruim twee maanden voordat ik de hulp kreeg die nodig was. Hoe dat komt is een ander verhaal, maar ik begrijp nu beter hoe mensen met minder sociale vaardigheden in de WAO kunnen belanden. Alwaar ze vervolgens op kille praatjes van liberale volksvertegenwoordigers worden vergast.

Meer over