'Vadertje' Demirel zwaait met tegenzin af

Het onvoorstelbare is gebeurd: na veertig jaar verdwijnt Süleyman Demirel, vier keer premier en een keer president, achter de coulissen....

DE OUDE evenwichtskunstenaar heeft tenslotte zijn finale nederlaag geleden. Hij heeft er alles aan gedaan om nog een keer voor vijf jaar te worden benoemd, maar de benodigde grondwetswijziging haalde het niet in het parlement. Vandaag treedt Süleyman Demirel (76), de laatste der mastodonten van de moderne Turkse staat, terug als president.

Hij is een voorstander van het Franse presidentiële systeem, waarbij het staatshoofd grote uitvoerende macht heeft. Dat is echter politiek niet haalbaar.

Premier Ecevit heeft er alles aan gedaan om zijn voormalige aartsvijand herbenoemd te krijgen. Hij heeft de andere twee partijen van zijn coalitieregering onder druk gezet om in stemmen met een grondswetswijziging.

Maar een meerderheid van de parlementariërs is de langdurige dominantie van Demirel en de daarmee samenhangende inertie in de politiek een doorn in het oog. Vooral Demirels eigen Partij van het Juiste Pad (DYP) en de islamistische Partij van de Deugd (Fazilet) zijn voor een direct gekozen president. In wezen zijn deze twee partijen daardoor de enige die proberen de macht van de militairen in te perken. Maar hun boodschap is zwak en niet eenduidig.

In Ecevits ogen was Demirel de man die het land enige stabiliteit kon verschaffen. En, niet onbelangrijk: Demirel werd gedoogd door de militairen, de zelfbenoemde hoeders van de seculiere staat, de schepping van Mustafa Kemal Atatürk. Niet omdat zij hem zo goed vonden, maar omdat hij een waterdichte garantie was tegen veranderingen van de Turkse maatschappij in een voor hen ongewenste richting.

De in Isparta geboren waterbouwkundig ingenieur heeft het zijn hele politieke leven lang aan de stok gehad met de strijdkrachten. Hij was een van de weinige burgerpresidenten die het land heeft gekend. Twee keer werd hij door het leger afgezet als premier, de eerste keer in 1971. Samen met Ecevit verdween hij in 1980 achter de tralies, toen het Turkse leger een coup pleegde. Maar Demirel kwam terug, nadat de militairen zich tijdelijk in de kazerne hadden teruggetrokken.

Baba (Vadertje) Demirel beschikt over een ongekend overlevingsinstinct en het vermogen om overal relaties te kweken. Een formidabel netwerker die als een dobber altijd weer boven water komt. Hij wordt gekenschetst als ongemeen slim. Maar de laatste tijd leek hij zijn magische touch te zijn verloren.

De Turkse staatstelevisie besteedde een enorme hoeveelheid zendtijd aan de internationale uitstapjes van het staatshoofd. Demirel in de zuidelijke GOS-republieken, Demirel in Zuid-Europa, Demirel met kleine kinderen. Onvermoeibaar aan het werk voor Turkije.

Binnenslands verliepen zijn optredens minder vlot: gemeenplaatsen debiterend en grappenmakend bewoog hij zich onder de mensen, als hij weer eens een onderscheiding had gekregen. Demirel kon met veel woorden weinig zeggen, wat wellicht van levensbelang is geweest in zijn botsingen met de strijdkrachten. Het leger heeft mensen wel voor minder opgeknoopt.

Dieptepunt was zijn zwakke optreden na de aardbeving van augustus 1999. De ooit zo populaire president werd uitgefloten door woedende burgers die hun verwanten met blote handen moesten uitgraven. De alomtegenwoordige staat faalde verschrikkelijk want was niet bij machte zijn onderdanen hulp te bieden. Demirel verpersoonlijkte die staat.

Vanaf vandaag is Süleyman Demirel ambteloos burger. Wordt het stil rond hem? 'Ik heb me nooit bezig gehouden met kippen houden of bloemen kweken', liet hij zich onlangs ontvallen. 'Ik vind heus wel iets om te doen.' Klonk dat als een dreigement? Volgens sommigen wel.

Meer over