Vaccins in de supermarkt (met maandelijkse update)

De bacterie die nu nog maagzweren veroorzaakt, zal binnenkort een trouwe bondgenoot zijn in de strijd tegen ziekten, uiteenlopend van alzheimer tot aids. Nog even en we drinken vaccins als vruchtensap, zegt de Australische microbioloog en Nobelprijswinnaar Barry Marshall.

MARTIJN VAN CALMTHOUT

Professor Marshall, u kreeg in 2005 de Nobelprijs voor uw ontdekking dat maagzweren worden veroorzaakt door een specifieke bacterie, Helicobacter pylori. Hoeveel mensenlevens heeft die ontdekking in de loop der jaren gered, denkt u?

'Wereldwijd miljoenen, schat ik. Voor die tijd modderden mensen maar wat aan met warme melk of kregen ze zelfs kalmerende middelen, omdat het idee was dat je van stress een maagzweer kreeg. Niks hielp, mensen kregen maagkanker en stierven. Een en al ellende. Na de omwenteling ben je met een antibioticakuur in een week van het probleem af.'

Het was een omwenteling?

'Een klassieke paradigmawisseling. De oude gastro-enterologen wisten tot de jaren tachtig van de vorige eeuw nu eenmaal absoluut zeker dat er in je maagzuur niks kan leven en dat je dus van slecht eten en stress maagzweren kreeg. Punt. Daar ging je als jonge arts niet gemakkelijk tegenin.'

U was geen maagarts, maar een jonge microbioloog uit Perth op stage in het ziekenhuis. Wist u veel?

'Daar komt het wel op neer, ja. Ik was geïnteresseerd in een bacterie die mijn stagesupervisor Robin Warren in maagwandbiopten van zieke patiënten aantrof. Hoe kon dat beest overleven in maagzuur, dat was de vraag die mij intrigeerde. Ik wist eigenlijk niks van maagzweren.'

En hoe doet hij dat?

'Door zich heel snel in de slijmlaag op de maagwand in te graven. Een paar millimeter is genoeg, dan is de zuurgraad al geen enkel probleem meer.'

En dat leidt tot een maagzweer?

'Wat er gebeurt, is dat de bacterie gifstoffen afgeeft die de maagwand irriteren. Ons afweersysteem gaat aan de slag en stuurt witte bloedcellen door het weefsel naar de geïrriteerde plek. Als dat te lang duurt, gaan daar dingen mis. Dan treedt een ontsteking op. Als bepaalde stamcellen het spoor bijster raken, is er zelfs een kans op maagkanker.'

Wat een rotbeest eigenlijk, die H. pylori.

'Ja en nee. Eigenlijk is er sprake van een paradox. Vooral mensen met een sterk afweersysteem krijgen maagzweren bij een infectie. Dat betekent dat het pas sinds het begin van de 19de eeuw een probleem is geworden, toen de hygiëne toenam. Dat gaf een sterk afweersysteem dat een maagzweer veroorzaakte bij het opruimen van de bacterie.'

Voor die tijd had niemand ergens last van?

'Een enkeling, zoals maaglijder Charles Darwin, zou ik graag een kuurtje hebben gegeven. Maar de rest niet. Terwijl waarschijnlijk ongeveer de hele bevolking drager van de bacterie was. Het aardige is dat wij de rol van Helicobacter konden doorgronden, juist omdat de meeste mensen halverwege de vorige eeuw al geen drager meer waren, zeker niet in het Westen. Daardoor was er een substantiële controlegroep die liet zien: geen maagzweer zonder de bacterie.'

Niemand geloofde dat. Tot u zichzelf als proefkonijn gebruikte. U slikte een slok H. pylori en keek wat er gebeurde. Was dat niet heel riskant?

'Vooral voor mijn carrière, want ik deed het zonder toestemming of medeweten van het ziekenhuis. Maar ik had een diermodel nodig en de experimenten met ratten werkten almaar niet. Dat was 1984. Ik infecteerde dus mezelf en liet daarna met biopten zien dat de bacterie zich vestigde. Een ruw bewijs.'

U kreeg een maagzweer?

'Nee, op aandringen van mijn vrouw heb ik na enige tijd antibiotica genomen, en was het weg voor het uit de hand liep. Achteraf was het misschien als vader van drie kinderen niet helemaal verstandig. Overigens denk ik ook dat ik de infectie toen al langs natuurlijke weg had bedwongen. Ik ben sindsdien tientallen malen getest. Ik heb de bacterie zelf niet.'

Hoeveel procent is nu drager?

'In een geciviliseerd land als Australië of Nederland hooguit 20 procent. Je loopt het op via besmetting. Kinderen bij hun moeder. Partners hebben het van elkaar.'

Is dat een probleem?

'Wie nu een maagzweer krijgt, wordt behandeld met antibiotica en geneest. In elk geval in de westerse wereld, ja. Maar verder is H. pylori geen wezenlijk probleem meer, lijkt me. Er zijn geen grote campagnes om de bacterie uit te roeien, er bestaat geen bevolkingsonderzoek om hem tijdig te traceren.'

U mag hem eigenlijk wel, die bacterie?

'Ik denk dat we de oude vijand kunnen gaan inzetten als een vriend.'

H. pylori gaat ons helpen? Hoe dan?

'Door zijn unieke vermogen om in het zure milieu van de maag te overleven. Dat maakt de bacterie tot een prachtig transportmiddel voor stoffen die het menselijk lichaam in moeten. H. pylori is de sleutel tot drinkbare vaccins, daarvan ben ik overtuigd.'

Die hebben de toekomst?

'Stel je voor dat je geen ingewikkelde inentingsprogramma's meer hoeft uit te voeren. Maar mensen gewoon een drankje kunnen nemen, dat met betrekkelijk eenvoudige middelen kan worden gemaakt, ook in de derde wereld. En niet alleen tegen de seizoensgriep, maar ook tegen tuberculose, hiv/aids, hepatitis-c, malaria. Wie weet alzheimer.'

Dat werkt?

'Dat werkt momenteel in muismodellen, bijvoorbeeld met een vaccin tegen kinkhoest, een ziekte die je wereldwijd ziet opkomen. We maken een kreupele H. pylori bacterie en manipuleren die zo dat het de afweerreactie tegen de betreffende ziekte op gang brengt. Dat wordt in een drankje verwerkt.'

Wacht even. U wilt dus een genetisch gemanipuleerde maagzweerbacterie in een drankje gaan verkopen als vaccin?

'Sterker, rond 2040 zou het zomaar kunnen zijn dat je die vaccins gewoon in de supermarkt koopt. In elk geval tegen de seizoensgriep van dat moment, een ziekte waarvan we merkwaardigerwijze zijn gaan denken dat het een fact of life is.

'Griep is een erfenis van het feit dat de mens een landbouwer werd en in grote gemeenschappen ging leven. Daar zijn we toch onderhand wel overheen.'

Ik bedoel: dat klinkt een beetje griezelig. Gemanipuleerde maagzweerbacteriën in een handzaam flesje.

'Ik denk dat mensen veel accepteren als het om geneesmiddelen gaat. Genvoedsel is iets anders, daarvoor zijn alternatieven zat. Maar medicijnen heb je soms gewoon nodig.'

Wat is er eigenlijk tegen gewoon inenten?

'Dat is gecompliceerder, vooral logistiek. Maar een veel groter voordeel is dat je veel flexibeler bent met drinkbare vaccins. Nu vergt het zeker drie maanden om een griepvaccin te ontwikkelen en te kweken in eieren. Met genetische technologie en H. pylori is dat een kwestie van weken. En als je nog verbeteringen wilt aanbrengen, kan dat gewoon. Je maakt een nieuw drankje en verstrekt het. Als een soort update, net zoals je nu met je Windows-software hebt. Het is allemaal betrekkelijk lowtech. Met een handleiding en een simpel lab maak je liters vaccin voor vele duizenden doses.'

Het soort dingen waar bijvoorbeeld de Gates Foundation van Bill en Melinda Gates graag geld in steekt.

'Behalve dat de Gates Foundation inmiddels net zo'n bureaucratische moloch is geworden als gewone fondsenverstrekkende instanties. Misschien dat we nog wel eens bij ze aankloppen. Maar vooralsnog concentreren we ons op het onderzoek.'

Moet je zulke drinkvaccins elke dag nemen, zoals sommige probiotica nu?

'Niet noodzakelijk. Voor sommige aandoeningen kun je waarschijnlijk toe met een enkele dosis, of een korte kuur. Het gaat erom dat je het afweersysteem traint. Het wordt in elk geval geen product als Yakult, waarvan ik me overigens afvraag of dat überhaupt ergens goed voor is.'

Zijn we rond 2040 gezonder dan nu of minder gezond, denkt u?

'Als we er de komende jaren in slagen iets tegen onze eetlust te doen, al dan niet met medicijnen of zelfs een vaccin, zijn we tegen die tijd zeker gezonder. Veel ziekten zullen tegen die tijd zijn weggevaagd.'

En maken we ons tegen die tijd misschien ook minder zorgen over onze gezondheid?

'Ik hoop het in elk geval wel. De afgelopen decennia heeft de wetenschap het zwaar gehad. Mensen geloofden liever in allerlei flauwekul dan de harde feiten. Maar ik heb het gevoel dat dat aan het veranderen is. De wetenschap krijgt weer voet aan de grond. En dus maken we ons niet zozeer zorgen, maar proberen we een risico te schatten.'

U hebt aangekondigd dat uw hele genenkaart binnenkort op internet staat. Waarom eigenlijk?

'Omdat ik denk dat er een zekere hysterie heerst rond persoonlijke genetica. Mensen maken zich enorm druk over privacy en dergelijke, zo druk dat het een fantastische technologie kan dwarsbomen.'

En als we binnenkort allemaal kunnen zien dat u een forse kans op alzheimer hebt?

'Het zij zo. Ik wil dat wel weten, me erop instellen als het moet. Je kunt zelfs denken: gelukkig is er iemand die me waarschuwt. En misschien zelfs wel gratis, haha.'

Dat vindt u niet privé?

'Het is wel privé, maar totaal niet interessant. Het is als foto's op het internet. Op Facebook staan miljarden foto's. Zoveel dat niemand er nog naar kijkt. Zo zal het met uw en mijn genenkaart ook gaan. Who cares?'

Welke ontdekking krijgt in 2040 de Nobelprijs voor de geneeskunde, als het aan u ligt?

'Dat is dan research die ergens de komende tien jaar zijn resultaten moet leveren. Eens zien. Een vaccin, dat lijkt me wel een goede optie. Een vaccin tegen alzheimer, ja, dat zou de prijs verdienen. Drinkbaar, enkele dosis.'

CV Barry Marshall

1951 Geboren Kalgoorlie, Western-Australia, Australië

1975 Arts/microbioloog Universiteit van Western-Australia (UWA), Perth

1984 Slikt zelf H. pylori bacterie

1985 Publicatie H. pylori en maagzweren, Medical Journal of Australia

1986 Onderzoeker University of Virginia, Pennsylvania State University

1998-2003 Burnett Fellow UWA

1998 Heineken Prijs, KNAW

2005 Nobelprijs Geneeskunde, samen met medeontdekker Robin Warren

2007 Begint researchbedrijf Ondek voor drinkbare vaccins

Barry Marshall is getrouwd en heeft vier kinderen.

undefined

Meer over