Reconstructie

Vaccinpaniek: hoe de Europese prikcampagne abrupt tot stilstand kwam

De fabriek van Thermo Fisher in het Belgische Seneffe is een van de plekken waar het AstraZeneca-vaccin wordt gemaakt. Beeld BELGA
De fabriek van Thermo Fisher in het Belgische Seneffe is een van de plekken waar het AstraZeneca-vaccin wordt gemaakt.Beeld BELGA

Midden in een pandemie miljoenen inentingen uitstellen om eerst onderzoek te doen naar mogelijke zeldzame bijwerkingen. Europa deed het deze week bij het AstraZeneca-vaccin, dat inmiddels weer veilig is verklaard. Een reconstructie van de dilemma’s waar wetenschappers en regeringsleiders voor stonden.

Begin maart: de eerste verdachte sterfgevallen

In het eerste weekend van maart overlijdt een 49-jarige Oostenrijkse verpleegkundige op de intensive care van het academisch ziekenhuis in Wenen aan de gevolgen van ernstige problemen met de bloedstolling. Een 35-jarige collega ligt dan al een paar dagen in het ziekenhuis met een bloedstolsel in de longen.

Opmerkelijke overeenkomst tussen de vrouwen: ze zijn allebei tien dagen eerder in hun eigen ziekenhuis in Zwettl gevaccineerd tegen corona. Met het vaccin van AstraZeneca.

Als de Oostenrijkse autoriteiten op zaterdag 7 maart het sterfgeval bekendmaken, zijn al 200 duizend Oostenrijkers zonder problemen met het AstraZeneca-vaccin ingeënt. Toch wordt besloten om batch ABV5300, de partij waaruit de twee verpleegkundigen hun vaccin hebben gekregen, uit de roulatie te nemen. Het leidt op zondag tot chaotische taferelen op priklocaties, waar wachtende mensen worden weggestuurd.

Diezelfde zondag sterft op Sicilië de 50-jarige agent Davide Villa aan de gevolgen van een bloedstolsel, twee dagen later gevolgd door de 43-jarige marine-officier Stefano Paternò. Beiden kort daarvoor gevaccineerd met AstraZeneca.

De Italiaanse justitie begint een strafrechtelijk onderzoek. Aanklacht: doodslag. Op de lichamen zal autopsie worden verricht. De Italiaanse medicijnautoriteit AIFA haalt onmiddellijk de betrokken batch ABV2856 van de markt, bijna 400 duizend doses worden door justitie in beslag genomen. Roemenië, Bulgarije en Luxemburg volgen het voorbeeld: ze prikken door, maar laten de verdachte partijen links liggen.

null Beeld De Volkskrant
Beeld De Volkskrant

Dinsdag 9 maart: sussende woorden

Er is geen enkele reden voor bezorgdheid, concludeert de Europese medicijnautoriteit EMA nadat het op dinsdag 9 maart de cijfers heeft bestudeerd: er zijn 30 meldingen gekomen van trombose, bij vijf miljoen mensen die het AstraZeneca-vaccin hebben gekregen, dat trombose-aantal is niet hoger (zelfs een stuk lager) dan wat zich in de gewone bevolking voordoet. Ook artsen en wetenschappers grijpen de cijfers aan om de beginnende onrust te dempen.

Alleen al in Nederland krijgen jaarlijks 17 duizend personen trombose, zegt hoogleraar en trombose-expert Frits Rosendaal, dat zijn er bijna 50 per dag. Dat daar af en toe iemand tussenzit die kort daarvoor is gevaccineerd, is logisch, met het vaccin hoeft dat helemaal niets te maken te hebben. En mocht dat wel zo zijn, dan nog is de kans daarop minimaal. Roken geeft een veel hogere kans op trombose, net als bijvoorbeeld een lange vliegreis. Wie bang is voor een bloedstolsel zou dáármee moeten stoppen.

Donderdag 11 maart: het beeld kantelt

Vanaf donderdag 11 maart kantelt het beeld, waarna in een paar dagen tijd de steunpilaar van de Europese vaccinatiestrategie ineenstort.

Het zijn Noorse en Deense artsen die als eersten alarm slaan: zes jonge mensen zijn een paar dagen na vaccinatie in het ziekenhuis beland met ‘een hoogst ongebruikelijk ziektebeeld’: bloedstolsels in kleine en grote bloedvaten gecombineerd met bloedingen, alsof te dun en te dik bloed in hetzelfde lichaam samenkomen. Twee van hen zijn overleden, onder wie een jonge verpleegkundige uit Lillehammer. Bij haar heeft zich ‘een ramp in de hersenen’ afgespeeld, aldus het ic-hoofd van het academisch ziekenhuis in Oslo later op een persconferentie.

‘Het is een heel speciaal ziektebeeld’, zegt Steinar Madsen, medisch directeur van de Noorse medicijnautoriteit tegen vakblad Science. ‘Onze hematoloog vertelde me dat ze zoiets nog nooit had gezien.’

Doorgaan met vaccineren en in de tussentijd onderzoek doen? Dat is voor de Denen en de Noren geen optie, zegt de Nederlandse hoogleraar Rudi Westendorp die in Kopenhagen werkt en deel uitmaakte van het Deense OMT. ‘Dat zou worden geïnterpreteerd als onder de pet houden, met grote gevolgen voor het vertrouwen. En als er onvoldoende aandacht is voor de vaccinatiebereidheid, dan gaat het met een effectief vaccin alsnog mis.’

null Beeld De Volkskrant
Beeld De Volkskrant

Zondag 14 maart: ‘Geen fijn moment’

Het weekend daarop komt de Scandinavische informatie binnen bij andere Europese landen. Ierland zet het programma op zondagochtend al op pauze. En in Utrecht raakt ook het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG) gealarmeerd. ‘Geen fijn moment’, zegt CBG-voorzitter Ton de Boer over de zondagochtend waarop hij het ‘totaal nieuwe ziektebeeld’ onder ogen krijgt. Donderdag had hij op de radio de ontstane onrust nog ongegrond genoemd maar inmiddels heeft hij begrip voor zijn Deense en Noorse collega’s.

Er volgt koortsachtig overleg op ambtelijk niveau, aan het begin van de avond schuiven De Boer en minister Hugo de Jonge aan, net als Jaap van Dissel, directeur voor het centrum voor Infectieziektebestrijding. Zondagavond om 8 uur valt de beslissing: pauzeren.

Er is maar weinig speelruimte: de volgende morgen vroeg gaan mensen op weg naar vaccinatiestraten en huisartsen om hun prik te halen. Zondagavond laat en maandagochtend vroeg sms’en en bellen GGD-medewerkers duizenden afspraken af. Huisartsen moeten de sporthallen en buurthuizen afbestellen, die ze hebben gereserveerd voor de massa-vaccinatie.

‘Natuurlijk doet dit iets met het vertrouwen in het vaccin’, erkent Ton de Boer maandagochtend. ‘Maar dat vertrouwen schaden we alleen maar meer als we gewoon doorgaan terwijl de landen om ons heen stoppen.’

Ook zijn Spaanse collega Maria Jesús Lamas verandert dat weekend van mening. Ook zij wilde aanvankelijk doorgaan met prikken, totdat ze hoort dat er ook in haar land een patiënt is die na vaccinatie de mysterieuze bloedstollingsziekte heeft opgelopen.

Maandag 15 maart: stolsels van hoofd tot tenen

Maandag trekt in Duitsland minister van Volksgezondheid Jens Spahn aan de bel. Hij telt zeven patiënten, allemaal relatief jonge vrouwen, bij wie kort na vaccinatie CVST is vastgesteld, een zeer zeldzame vorm van trombose in de hersenen waarbij bloedproppen worden gevonden in de afvoerende bloedvaten. Drie vrouwen zijn inmiddels overleden. Een van de patiënten zat ‘van hoofd tot tenen’ onder de bloedstolsels, zegt Clemens Wendtner, hematoloog en infectieziektenspecialist in München, tegen Science.

CVST is zo zeldzaam dat het onder de 1,6 miljoen gevaccineerden normaal gesproken slechts een keer had mogen voorkomen. ‘Dit moeten we eerst heel goed uitzoeken’, zegt bloedexpert Wendtner tegen Die Zeit.

Maandagmiddag belt de Duitse bondskanselier Angela Merkel met de Italiaanse premier Mario Draghi, die weer contact zoekt met zijn Spaanse en Franse collega’s. De vier landen besluiten gezamenlijk tot het tijdelijk opschorten van de vaccinaties, vertelt een Franse minister tegen de Financial Times. Die onderlinge coördinatie moet het publiek een gevoel van vertrouwen geven.

null Beeld De Volkskrant
Beeld De Volkskrant

Uiteindelijk blijft deze week in meer dan twintig Europese landen het AstraZeneca-vaccin in de koelkast liggen. Het farmaceutische bedrijf reageert in een persbericht: er zijn inmiddels 17 miljoen Europeanen met het vaccin ingeënt en uit de veiligheidsgegevens blijkt dat er geen verhoogde kans is op bloedstolsels. Maar Steinar Madsen van de Noorse medicijnautoriteit zegt tegen het Noorse persbureau NTB dat hij niet overtuigd is. Hij vermoedt dat bij de patiënten sprake is geweest van een extreme reactie van het immuunsysteem die de bloedplaatjes heeft aangetast waardoor stolsels zijn ontstaan.

Maar zelfs al zou sprake zijn van een bijwerking, dan is de meerwaarde van vaccinatie zoveel groter, benadrukken experts. Wie een corona-infectie oploopt, heeft een aanzienlijke kans om daardoor levensbedreigende trombose op te lopen, op de ic heeft zelfs 30 procent van de patiënten daarmee te maken. De kans dat je als twintiger sterft aan corona is 15 keer hoger dan dat je door het vaccin een bloedstolsel oploopt, schrijft een Australische epidemioloog deze week in Science Alert.

Het is een discussie die in de dagen na de drooglegging overal in Europa aanwakkert. Rudi Westendorp citeert donderdag de kop in de Deense krant Politiken: ‘Waar is ons geloof in de grote getallen gebleven?’ De kans op zeldzame bijwerkingen wordt uit proportie getrokken, aldus het hoofdredactioneel commentaar.

Donderdag 18 maart: Het vaccin is veilig en effectief

De Europese medicijnautoriteit EMA probeert ondertussen de crisis de kop in te drukken. Op dinsdag bezweert EMA-directeur Emer Cooke dat de voordelen van het vaccin veel groter zijn dan de mogelijke risico’s. ‘Maar elke Europeaan heeft het recht om te weten of de ziektegevallen een gevolg zijn van het vaccin’, zegt ze.

Daarom schiet het PRAC, het Europese geneesmiddelenbewakingscomité, in de hoogste versnelling. Het comité bekijkt ‘in extreem detail’ de dossiers van de betrokken patiënten en haalt daar experts uit heel Europa bij.

Om 17 uur op donderdagmiddag volgt de conclusie. ‘Het vaccin is veilig en effectief’, zo begint Cooke de live uitgezonden persconferentie. Het PRAC heeft, op bijna 20 miljoen prikken, 25 gevallen gevonden van een levensbedreigende bloedstolling. Bij zeven patiënten zijn bloedstolsels in het hele lichaam gevonden, bij achttien patiënten gaat het om de variant waarbij bloedpropjes de bloedafvoer uit de hersenen in de weg zitten.

‘Wij kunnen niet definitief uitsluiten dat er een verband is tussen het vaccin en deze ziektegevallen’, zegt Cooke. Daarom zal de productinformatie van het vaccin worden aangepast. Niets weerhoudt landen ervan de vaccinatie weer op te pakken, zegt ze. Sterker: nu in de Europese Unie dagelijks meer dan 2.500 mensen overlijden aan het virus, kan dat niet snel genoeg gebeuren. ‘Als ik aan de beurt zou zijn, zou ik het vaccin morgen nemen.’

‘De komende tijd moet worden uitgezocht of de patiënten gemeenschappelijke risicofactoren hadden’, zegt hoogleraar observationele data-analyse Miriam Sturkenboom (UMC Utrecht). Sturkenboom zette op verzoek van de EMA een Europees systeem op dat het mogelijk maakt om snel internationaal onderzoek te doen als er alarmsignalen klinken, een idee dat zich deze week uitbetaalt. Zo heeft ze voor de EMA snel kunnen berekenen hoe vaak de betrokken ziektebeelden normaal gesproken (zonder vaccinatie) voorkomen, zodat de ernstige gevallen goed konden worden geïnterpreteerd.

null Beeld De Volkskrant
Beeld De Volkskrant

Een uur na de persconferentie besluit Italië weer met AstraZeneca te gaan vaccineren. Om acht uur ’s avonds haakt ook Nederland weer aan, snel gevolgd door Duitsland en Frankrijk. De veiligheid van het vaccin ‘is boven elke twijfel verheven’, zegt minister De Jonge. Noorwegen en Denemarken aarzelen nog: daar wordt eerst het advies van de EMA bestudeerd.

‘Achteraf was het misschien verstandiger geweest als de Europese landen gezamenlijk hadden opgetrokken en tegelijkertijd hadden besloten om tijdelijk te stoppen’, zegt Sturkenboom, terugblikkend. ‘Wat er nu gebeurde was wat verwarrend.’ Ze begrijpt de onrust onder het publiek: ‘Van een geneesmiddel accepteren we de bijwerkingen, bij een vaccin ligt die tolerantie veel lager omdat we dat geven aan gezonde mensen. Wat telt, is dat we de afgelopen dagen duidelijk hebben gemaakt dat ieder signaal serieus wordt genomen.’

Vrijdag 19 maart: een prik voor het oog van de camera

Om het vertrouwen van de toch al sceptische Franse bevolking terug te winnen laat de Franse premier Jean Castex zich vrijdagmiddag om half 3 voor het oog van de camera’s inenten met het AstraZeneca-vaccin.

Meer over