Utrecht kreunt onder groeistuipen

Volgende maand gaat Utrecht naar de stembus, een uitvloeisel van de felbevochten gemeentelijke herindeling. De afgelopen periode was roerig. Leefbaar Utrecht, nieuw in de raad en meteen de grootste partij, voerde oppositie tegen het monsterverbond van CDA, D66, GroenLinks, PvdA en VVD....

door Philip van de Poel

'HENK, op welke partij moet ik stemmen als ik niet op Leefbaar Utrecht stem?' Leefbaar Utrecht-voorman Henk Westbroek fronst de wenkbrauwen wanneer hem dat in een plaatselijk etablissement wordt gevraagd. 'Mag ik daar even over nadenken?', luidt de wedervraag. Als de vragensteller uit zicht is, licht Westbroek zijn terughoudendheid toe. 'Een teleurgestelde oud-partijganger die in ruil voor zijn inspanningen wethouder wilde worden', bromt Westbroek.

Zulke mensen zijn bij Leefbaar Utrecht aan het verkeerde adres. 'We zijn geen partij uit machtswil, maar uit noodzaak. Als de gekozen burgemeester en een krachtig referendum er komen is het de vraag of we ooit nog aan verkiezingen deelnemen.'

Zover is het volgens Westbroek en consorten bij lange na niet. Utrecht is in de ogen van Leefbaar Utrecht nog altijd een 'regentenstad' waar de 'achterkamertjespolitiek' regeert. Dus roert Leefbaar Utrecht in de aanloop naar de vervroegde gemeenteraadsverkiezingen van 8 november weer flink de trom.

'De essentie van deze verkiezingen is macht die onbetrouwbaar en willekeurig is', zegt Westbroek. 'De aanleiding voor deze verkiezingen vormen daarvan het beste bewijs. Er waren heldere afspraken over de zelfstandigheid van Vleuten-De Meern, maar die zijn door de Utrechtse machtshonger van tafel geveegd.'

Omstreden als de bestuurlijke herindeling is, ze staat in elk geval garant voor een boeiende stembusstrijd. Vele ogen zijn gericht op Leefbaar Utrecht. De protestpartij maakte onder aanvoering van radiopresentator, muzikant en horecaondernemer Henk Westbroek in 1997 een stormachtige entree in de gemeenteraad. Vanuit het niets werd de partij met negen zetels de grootste van de stad. De komende verkiezingen moeten uitwijzen of Leefbaar Utrecht haar positie weet te bestendigen.

Daarnaast zijn de verkiezingen een graadmeter voor de ontwikkeling van de landelijke Leefbaarheidsbeweging. Hernieuwd succes in de vierde stad van Nederland brengt Leefbaar Nederland, waarin naast Westbroek ook oud-PvdA-senator Jan Nagel en zakentycoon Willem van Kooten actief zijn, weer een stap dichter bij Den Haag.

'Of we willen of niet, de verkiezingen worden in de landelijke media een groot nummer', voorspelt VVD-lijsttrekker en wethouder Jan van Zanen. 'Het is voor alle partijen een gratis tussentijdse peiling. En als Leefbaar Utrecht het goed doet, vergroot dat de kansen van Leefbaar Nederland in de landelijke politiek.'

Het bovenlokale gewicht van de Utrechtse verkiezingen vertroebelt de toch al moeizame verhouding tussen oppositiepartij Leefbaar Utrecht en de uit CDA, D66, GroenLinks, PvdA en VVD bestaande regenboogcoalitie. Leefbaar Utrecht plaatst vraagtekens bij de zuiverheid van de campagne van de gevestigde partijen. Volgens partijvoorzitter Broos Schnetz wordt er in Den Haag alles aan gedaan om Leefbaar Utrecht de wind uit de zeilen te nemen. Landelijke kopstukken moeten de aandacht van lokale issues afleiden.

De beschuldiging is bij de andere partijen verkeerd gevallen. 'Henk Westbroek heeft als presentator elke dag politieke zendtijd, dan mag ik zeker niet Dijkstal of Zalm tien minuutjes uitnodigen?', reageert Van Zanen. 'Als Westbroek hechtte aan het lokale karakter, ging hij op een zeepkistje op het Vredenburg staan, in plaats van zonder tegenspraak zijn boodschap op de radio te verkondigen.'

Westbroeks veelvuldige, politiek getinte kritiek op Radio 3 ten spijt, de eerste peilingen wijzen op een afkalving van het Westbroek-effect. Een in opdracht van het Utrechts Nieuwsblad gehouden enquête laat twee zetels verlies zien voor Leefbaar Utrecht. Westbroek weet wat hem bij een mager verkiezingsresultaat te doen staat. 'Als we niet groeien, stap ik samen met het partijbestuur op. Dan hebben we blijkbaar niet kunnen duidelijk maken waar we voor staan.'

De Utrechtse politiek reageert behoedzaam op de eerste signalen van het electoraat. Bij de laatste verkiezingen scoorde Leefbaar Utrecht matig in de peilingen, om in het stemlokaal hard terug te slaan. Bovendien zegt de helft van de ondervraagden nog geen keus te hebben gemaakt.

Westbroek houdt vooralsnog vast aan een scenario waarin collegedeelname centraal staat. 'We gaan deze keer voor bestuursverantwoordelijkheid. Vandaar dat ons collegeprogramma zo gedetailleerd is, dan kunnen we er tenminste niet van worden beschuldigd een one issue-partij te zijn. We zullen water bij de wijn moeten doen, maar we geven precies aan welke punten bespreekbaar zijn en welke niet.'

Een geloofsartikel waaraan volgens Westbroek niet valt te tornen, is uitbreiding van het referendum. 'Het is pure show om dat referendum op te spelen', vindt GroenLinks-lijsttrekker Robert Giesberts. 'Leefbaar Utrecht heeft de afgelopen jaren nog geen enkele poging gedaan de eerste tachtig handtekeningen voor een correctief referendum op te halen. Het is goed om de bevolking een extra correctiemiddel te geven, maar het mag geen ontsnappingsroute worden, die partijen gelegenheid biedt om geen standpunt in te nemen. De politiek moet de bevolking laten zien dat ze haar mandaat heeft verdiend door besluiten te nemen. We zijn geen praatclub die het gezellig vindt verhitte debatten te voeren.'

Verhit waren de debatten de afgelopen raadsperiode. De felle toon die Leefbaar Utrecht aansloeg kan een sta-in-de-weg zijn bij de toenadering tussen de stadspartij en de andere raadsfracties. Typeringen als leugenaar, onbeschaamde vlegel en zakkenvuller mogen dan passen in Westbroeks visie op het politieke debat als 'een leuke manier van ruzie maken', menig collega-raadslid voelt zich nog altijd gekwetst.

'DE toonzetting van Leefbaar Utrecht is kwalijk', vindt Giesberts. 'Er spreekt dédain uit voor mensen met andere opvattingen, dat maakt collegevorming er niet makkelijker op. Zelfs bij overeenstemming op inhoud moet je wat betreft bestuursstijl wel samen door een deur kunnen.'

'Ik ben ongelooflijk door ze beledigd', zegt Van Zanen. 'Zelf kies ik voor het floret in plaats van de botte bijl. Als het raak is, is een klein prikje ook voldoende. Kiezers willen resultaten zien. Gekibbel vinden ze niet interessant.'

Naast het geruzie in de raad kwam Leefbaar Utrecht herhaaldelijk in aanvaring met delen van het ambtelijk apparaat. 'Er zijn nog steeds ambtenaren die denken dat zij het voor het zeggen hebben', verklaart Westbroek. 'Maar volgens de wet moeten ambtenaren gewoon antwoorden op vragen van raadsleden. Ambtenaren die dat weigeren, komen op onze schraplijst.'

Als het aan Westbroek ligt wordt deze lijst aangevoerd door de voltallige staf van de afdeling voorlichting. 'De afdeling propaganda is uitsluitend ingehuurd om leugens over Leefbaar Utrecht te vertellen. Dat doen ze niet onbekwaam, maar zoiets past bij een bewind als dat van Ceaucescu, niet in een democratie.'

De door Westbroek aangekondigde bijltjesdag doet de Salonfähigkeit van Leefbaar Utrecht geen goed. Toch liggen er kansen voor collegedeelname, al was het alleen maar omdat de rek uit de regenboogcoalitie raakt.

'Het huidige college is een verstandshuwelijk', erkent Van Zanen. 'De VVD heeft in Utrecht altijd tegen de gevestigde machten moeten opboksen. Onze deelname is voor een belangrijk deel terug te voeren op het succes van Leefbaar Utrecht, dat maakte ons interessant voor een links college. Of we straks door de hond of de kat worden gebeten, is ons om het even.'

Ook bij GroenLinks leven bedenkingen over de voortzetting van de coalitie. 'Met te veel partijen in een college zitten doen we niet meer', zegt Giesberts. 'GroenLinks heeft daardoor een te moeilijk verhaal moeten neerzetten. Het verkeersbeleid is altijd een van onze kernpunten geweest, die heldere lijn is verwaterd.'

Een voetangel vormt het rekeningrijden. Na een maandenlange strijd is het college een compromis overeengekomen dat vooral de tegenstanders van het spitstarief pleziert. D66, GroenLinks en de PvdA zijn verbolgen over het hardnekkige verzet van CDA en VVD.

'De tegenstanders van het rekeningrijden zijn onverantwoordelijk bezig', vindt Giesberts, die gelooft dat Utrecht door zijn verzet een forse rijksbijdrage dreigt mis te lopen. 'Natuurlijk beïnvloedt dat de onderlinge verhoudingen en mogelijke collegevorming. Maar waar het om gaat is hoe de kiezer daarop reageert.'

De kans is groot dat die zich in het stemhokje laat leiden door onderwerpen dichter bij huis. In Vleuten-De Meern is er nog steeds veel boosheid over het gedwongen samengaan met Utrecht. In Utrecht concentreert het gemopper zich op de grote infrastructurele ingrepen die de stad al maanden ontwrichten.

Na de voltooiing van het hoogwaardig openbaar vervoer, staat het begin van het Utrecht Centrum Project op stapel. Leefbaar Utrecht wist in 1997 met haar verzet tegen de vrije busbaan en de opknapbeurt van Hoog Catharijne veel kiezers te mobiliseren. De bulldozer op het verkiezingsaffiche van Leefbaar Utrecht doet vermoeden dat de partij de vele vormen van onvrede opnieuw bijeen hoopt te kunnen vegen.

'Dat verzamelprotest zal gerust weer werken', verzucht VVD-lijsttrekker Van Zanen. 'Maar ik probeer de kiezer duidelijk te maken dat je zo je geen stad kunt besturen. Utrecht zit in een groeistuip, dat doet zowel in de stad als in de politiek au. Leefbaar Utrecht heeft er voor gekozen om schone handen te houden, opdat ze konden zeggen hoe slecht wij het deden. Maar als je de grootste bent, hoor je gewoon mee te doen. Leefbaar Utrecht heeft de kiezer in dat opzicht op een schandalige manier in de steek gelaten.'

Als het aan VVD-fractievoorzitter Albert van den Bosch ligt, verruilt Leefbaar Utrecht haar positie langs de zijlijn voor collegedeelname, met als het even kan Henk Westbroek als wethouder.

'Ik wil helemaal geen wethouder worden', reageert Westbroek. Dat is een opmerkelijke ontboezeming van een politicus die anderhalf jaar geleden nog opzichtig hengelde naar het burgemeesterschap. Westbroek oordeelt anders.

'Voor het burgemeesterschap ben ik zeer geschikt. Ik kan uitstekend speechen, ik ben een goeie vergaderaar en bij openingen kan ik een lied zingen. Ik betwijfel daarentegen of ik wethouder zou kunnen zijn. Een goeie timmerman maakt nog geen goeie timmermansbaas. Een eerlijker motief kun je niet hebben.'

Partijen die stilletjes hopen dat collegedeelname Leefbaar Utrecht tot meer meer inschikkelijkheid zal bewegen, moet Westbroek teleurstellen. 'Nu wordt een wethouder, hoe zwak die ook is, te allen tijde gedekt door de eigen fractie. Wij zullen de eersten zijn om een motie tegen onze eigen wethouder in te dienen.'

Meer over