Up or down?

Choreograaf Jérôme Bel maakte een voorstelling met dansers met Down, die heftige reacties oproept. Ontroerend vindt de een, pijnlijk zegt de ander.

Julidans: Disabled Theatre door Theater Hora. Concept en regie: Jérôme Bel. 5 en 6/7, Stadsschouwburg Amsterdam. julidans.nl en jeromebel.fr


'Waarom moet ik hiernaar kijken?' De verontwaardiging gaat als een splijtzwam door het publiek na het zien van de voorstelling Disabled Theatre van de Franse choreograaf Jér¿me Bel, in het prestigieuze festival Theater Treffen in Berlijn, afgelopen mei. 'Mensen die zich voorstellen en zeggen wie ze zijn, dat is toch geen voorstelling?'


Een oudere dame staat op en verwijt de theatermaker in een nagesprek dat hij de elf acteurs, allen geboren met het syndroom van Down, als circusdieren tentoonstelt aan een elitair theaterpubliek. Ze vindt het beschamend dat het merendeel van de toeschouwers anderhalf uur lang luidruchtig heeft zitten lachen, klappen en joelen. Enthousiaste adhesie voor performers die ieder in één minuut hun handicap omschrijven, kortstondig tijdens een danssolo uit hun bol gaan en verder op een stoel zitten te wiebelen of aan hun tenen zitten te friemelen.


Zelf vertellen ze overigens na afloop dat ze de directe reacties en enthousiaste bijval op prijs stellen. Het gejoel haalt hen niet uit hun concentratie, zeggen ze, moeizaam formulerend in Zwitsers dialect. En ze voelen zich zeker niet uitgelachen, eerder toegejuicht. Zelfs dat stelt de kritische mevrouw niet gerust: ze maakt een vergelijking met zwarten die voor een zaal vol blanken worden tentoongesteld - pijnlijk, meent zij.


Tegenover dit onbehagen staat de ontroering van intens geraakte toeschouwers. Zij geven hoog op van het hartverwarmende, pure optreden van deze downers. Ze zijn de acteurs van Theater Hora 'intens dankbaar' voor hun onconventionele performance en geven hen tijdens het nagesprek weer een open doekje.


Daarmee heeft de onconventionele Jér¿me Bel (48) het toch weer voor elkaar: zijn Disabled Theatre, dit weekeinde te zien tijdens festival Julidans in Amsterdam, veroorzaakt wereldwijd reuring en splijt jury's, publiek en theaterprogrammeurs in voor- en tegenstanders.


Zelfs de directie van Julidans heeft maanden getwijfeld of Disabled Theatre thuishoort in een festival voor toonaangevende moderne dans. En dat alles over een voorstelling waarin Bel zelf in eerste instantie geen vertrouwen had. Na lang mailverkeer met de dramaturg van Theater Hora wilde Bel slechts één middag een workshop komen geven aan de downacteurs, omdat ze met hun Theater Hora (vergelijkbaar met het Nederlandse Theater Maatwerk) een jubileum te vieren hadden.


Bel is een grote naam in de festivalwereld. Al twintig jaar tart hij de wetten van eigentijdse dans en theater, door dansers en acteurs iets anders te laten doen dan wat het publiek verwacht. Zo toonde hij choreografe en danseres Anne Teresa De Keersmaeker op haar kwetsbaarst toen hij haar in 3Abschied (2008) Das Lied von der Erde van Gustav Mahler liet zingen - breekbaar en vals. Tijdens het Holland Festival 2010 riep een van de weglopende toeschouwers haar boos toe 'Schoenmaker blijf bij je leest!'.


Als iets de tegendraadse stijl van Bel typeert, dan is het de rustige, bijna tergend trage voorstelronde aan het publiek waarbij de performers zich niet houden aan wat doorgaans in het theater is afgesproken. Ze spelen geen rol of doen alsof ze geen rol spelen. Ze onthouden zich van actie en herhalen simpele pasjes en statements.


Ook Disabled Theatre begint met zo'n voorstelronde: één voor één komen de acteurs op en benoemen ze in een microfoon hun handicap. Soms ontluisterend eerlijk. 'Ik ben een fucking mongool. En ik stotter heel erg. Dat maakt mij verdrietig', zegt de kleine Tiziane Pagliaro. Damian Bright noemt zich 'langzaam van begrip' - te langzaam in de ogen van zijn moeder. De zware, logge Remo Beuggert zegt dat hij liever Hannibal zou spelen dan zichzelf. En de 56-jarige kaalhoofdige Peter Keller kijkt zwijgend het publiek in en is na vier minuten onverstaanbaar pruttelen nauwelijks weg te slaan bij de microfoon. Alleen Miranda Hossle heeft moeite te benoemen wat haar mankeert. Het lijkt alsof zij 'te goed' is voor de groep gehandicapten.


Later zegt Michael Elber, directeur van het Zwitserse Theater Hora, dat Miranda een Arabische vriend heeft en dat zijn familie geen weet heeft van haar syndroom - een geheim uit schaamte.


Alle acteurs, professioneel opgeleid en betaald binnen Theater Hora, spelen dit keer geen rol, zoals eerder in Faust 1 en Faust 2 of in een productie over leven en werk van de verguisde duivelsviolist Niccolò Paganini. Ze zijn zichzelf. Precies dat versterkt het ongemak waarmee wij doorgaans naar mensen met Down kijken. Mogen we ongegeneerd lachen om iemand die zichzelf een 'fucking mongool' noemt? Wat vinden we van de hotseknots dansende Sara die haar appelvormige heupen, geperst in een legging, in de strijd gooit tijdens een uitbundige solo op ABBA's Dancing Queen en tollend met al haar vlees tegen de vloer klapt? Is het pijnlijk dat Damian meldt dat zijn zusje na afloop van de voorstelling huilend in de auto zei dat haar broer een circusdier leek?


Directeur Michael Elber was eerst helemaal niet van plan Bel te vragen een internationale voorstelling te maken met hun geestelijk gehandicapte acteurs. 'Het zal onze acteurs worst wezen wie Jér¿me Bel is. JB staat voor hen voor Justin Bieber. Als ik die had gestrikt, had ik pas indruk gemaakt.' Elber had zelf een eigen versie gemaakt van Bels popsongvoorstelling The show must go on uit 2001. Die mondde uit in een disco met publiek. Want, zegt Elber: 'Als je deze acteurs wilt leren kennen, moet je niet met ze praten maar met ze dansen.'


Ze vroegen Bel of hij voor de opening van hun jubileumfestival wilde komen kijken. Bel reageerde geschokt. 'Ik had vreselijke weerzin jegens het idee dat acteurs met een ontwikkelingsstoornis The show must go on imiteerden', zegt de theatermaker, de ochtend na de voorstelling in Berlijn. 'Toen heeft dramaturg Marcel Bugiel mij een aantal dvd's van Hora's werk opgestuurd. Hoewel ik de voorstellingen niet geweldig vond, bleef ik kijken. Ik kon er niet de vinger op leggen waarom ik zo geïntrigeerd was. Toen heb ik aangeboden een middag een workshop te komen verzorgen, puur om erachter te komen wat mij naar hen deed kijken.'


Deze acteurs kunnen 'zijn' op het toneel, daar kwam Bel achter. 'Zij zijn de transparantste acteurs die ik ken: er is niks waarachter zij zich kunnen verstoppen. Zij onttrekken zich volledig aan alle conventies van het theater. Zij rebelleren intuïtief. Mijn hele werkzame leven ben ik bezig alle conventies van het theater te deconstrueren. Ik zoek al twintig jaar met professionele performers naar manieren waardoor zij níet herhalen wat ze hebben ingestudeerd, maar volledig in het moment van het spelen durven te zijn. Dat is de grootste kracht die het theater heeft. Deze acteurs studeren wel iets in, bijna alles ligt vast, maar ze brengen het puur in het hier en nu, zonder reflectie, op natuurlijke wijze. Ze denken er niet bij na. Een openbaring.'


Volgens Elber kunnen deze acteurs dit, juist omdat ze professioneel zijn opgeleid en zich gemakkelijk voelen op een podium. Bovendien, maar daar hoeft Bel zich niet om te bekommeren, vraagt de begeleiding rondom een voorstelling met downers veel aandacht. Elber: 'Als je hen overvraagt, kunnen ze extreem boos en verdrietig zijn.'


Na de workshop besloot Bel voorzichtig een voorstelling met Hora-acteurs te maken. 'Ik wilde hen eerst confronteren met elementen uit hedendaagse dans en moderne muziek. Dat bleek niet productief. Daar heb ik vier weken mee verspild. Ik begreep al snel dat mijn werk als regisseur bestond uit niets doen. Ik moest hen naar voren laten komen, zichzelf laten voorstellen en hun eigen solo op een zelf gekozen, favoriet nummer.' Een solo betekent hier: springend, rennend of tollend uit hun dak gaan.


Al voor de première leverde dat commotie op. De acteurs stonden eerst niet één maar vijf minuten stil voor de microfoon. Elber: 'Na de eerste try-out barstte mijn mailbox van boze reacties van familieleden. Door die vijf minuten oogde het als een freakshow.'


Ook had Bel besloten slechts zeven van de elf acteurs hun eigen solo te laten doen. Tot woede en teleurstelling van ouders. Elber: 'Zij gaven aan het stuk te haten. Zij vonden het niet eerlijk én niet kunnen. Ik heb Bel verdedigd: híj maakt de artistieke keuzes. Maar Bel is veel te slim om de ophef ongemoeid te laten in de voorstelling. Daarom mogen de niet gekozen acteurs alsnog aan het slot hun solo doen. Tot het eind speelt Bel met de verontwaardiging over de ondemocratische keuze.'


Waarom noemt Bel de voorstelling Disabled Theatre als dit volgens hem het ultieme onconventionele theater is waar hij al twintig jaar naar op zoek is? 'Het publiek moet dezelfde reis doormaken die ik heb doorgemaakt. Ze kopen een kaartje voor iets waarvan ze denken dat het 'gehandicapt' is, om te ontdekken dat het abled theatre is.'


De theatermaker hoopt Damian en Peter een keer te kunnen laten meedoen met 'gewone' professionele dansers in een volgende voorstelling. Juist om professionals van deze 'disabled' acteurs te kunnen laten leren.


Elber lacht om Bels illusie. Na tien jaar werken met geestelijk gehandicapte acteurs weet hij beter. 'Peter is 56, in vergelijking met niet-downers betekent dat dat hij tegen de negentig loopt. Zijn gestel is kwetsbaar.'


Elber realiseert zich ook dat Hora zonder de medewerking van Bel nooit was geprogrammeerd op prestigieuze theater- en dansfestivals in steden als Parijs, Seoul, Milaan, New York, Berlijn en Amsterdam. Volgende keer, met een reguliere huisgemaakte voorstelling, staat Hora weer gewoon in Zürich, en op kleine festivals tussen collega's van Maatwerk en Stap.


Erg? 'Helemaal niet. Met roem, succes of carrière zijn deze acteurs niet bezig. Ze waarderen het applaus en het gejoel. Maar of dat in New York of Zürich is, met 20 of 500 toeschouwers, zal hen een worst wezen. Dat vind ik heerlijk.'


1964Geboren in Montpellier


1985-91studie Centre National de Danse Contemporaine van Angers


1992assistent van choreograaf Philippe Découflé bij de


openingsceremonie van de 16e Olympische Winterspelen


1992-94Studie filosofie


1994Nom donné par l'auteur


1995Jér¿me Bel


1997Shirtology


1998The last performance


2001The show must go on (2001). Hiervoor ontving hij een


Bessie Award in New York


2004serie solovoorstellingen voor oudere topdansers, zoals


Véronique Doisneau van de Parijse Opéra en Lutz Förster


van Pina Bausch,


2008Routes Princess Margriet Award voor Culturele


Diversiteit (European Cultural Foundation) voor


het stuk Pichet Klunchun& myself (2005)


2009Un spectateur


20103Abschied met Anne Teresa De Keersmaeker


2013Disabled Theatre


Theater met Down


Succesvolle voorstellingen van gastregisseurs uit het 'valide' theatercircuits met geestelijk gehandicapte acteurs:


Choreograaf Sidi Larbi Cherkaoui maakte in 2002 samen met Nienke Reehorst bij het Vlaamse Theater Stap de fysiek intensieve voorstelling OOK. De internationale danswereld toonde direct interesse


Regisseur Lotte van den Berg maakte bij Theater Stap in 2002 de voorstelling Ergens staat nu een iglo leeg. Stapspeler Luc Loots nam zij vervolgens mee in haar voorstelling Braakland i.s.m. Compagnie Dakar


Regisseur Jetse Batelaan maakte in 2011 bij Theater Maatwerk in samenwerking met het Ro Theater de voorstelling Wij zijn blij, een muzikale viering waaraan ook koren meewerkten

Meer over