Ultrageweld - Gruwelseries brengen normen bij

Uit de populariteit van bloederige series als The Walking Dead leidt Linda Duits af dat kijkers zich vragen stellen over rechtvaardigheid, moraliteit en nieuwe samenlevingsvormen.

Bloed en ingewanden stromen rijkelijk en de camera kijkt niet weg bij snoeiharde klappen en ronddraaiende messen. Populaire cultuur weerspiegelt onze gevoelens en angsten. En wie naar series als The Sopranos, Dexter en Sons of Anarchy kijkt, weet dat we ons massaal bezighouden met ultrageweld. We leven daarbij mee met de mensen die het extreme geweld niet schuwen en die eigenlijk buiten onze maatschappij staan: maffiosi, een seriemoordenaar, Hell's Angels.

Kijkers leven niet alleen met de geweldplegers mee, ze sympathiseren zelfs met hen. Dat komt doordat zulke series - meer dan de meeste films - de diepte in gaan en karakters goed uitwerken. Ze bieden niet alleen heftige beelden, maar een verhaal met context. Dat heeft op het eerste gezicht iets verontrustends: dat verhaal legitimeert het geweld en wij smullen ervan. Maar de aantrekkingskracht van dit soort series is ook dat ze ons aanzetten tot nadenken over onze wereld en onze beschaving.

Veel onderzoek naar geweld en de media stamt uit de psychologie. De aantrekkingskracht van geweld wordt dan bijvoorbeeld verklaard doordat mensen sensatie zoeken of een emotionele uitlaatklep. Die psychologische verklaringen zijn niet bevredigend. Ze zijn erg individualistisch. Er zijn meer redenen.

Fascinatie en frustratie

Om te begrijpen waarom mensen zo graag naar geweld kijken, moeten we ons niet alleen afvragen wat media doen met mensen, maar ook wat mensen doen met media. Verhalen stellen ons in staat te verkennen wat belangrijk voor ons is. Volgens mediaonderzoeker Henry Jenkins gaat het daarbij om een combinatie van fascinatie en frustratie: geweld is fascinerend en daarom willen mensen ernaar kijken. Maar geweld frustreert ons ook en daarom zijn we zo druk bezig met het uitpluizen en bekritiseren van gewelddadige mediateksten, van de Bijbel tot de game Mortal Kombat. Het gaat eigenlijk niet om het geweld, maar om de context van het geweld.

Goed voorbeeld is The Walking Dead, over een wereld waarin de doden weer tot leven komen. De zombie-apocalyps heeft plaatsgevonden en de weinige overlevenden moeten verder. In tegenstelling tot veel zombiefilms zijn de karakters en het verhaal uitstekend opgebouwd en de serie trekt dan ook een veel breder publiek dan alleen zombieliefhebbers (de première van het derde seizoen was met 10,9 miljoen kijkers deze herfst de best bekeken uitzending van alle series in Amerika).

The Walking Dead gaat dan ook niet zozeer over zombies als wel over de mensheid. De centrale vraag is: hoe reageren we als beschaving faalt? Wat maakt ons dan nog mens?

Zo moeten de mensen in de serie na de zombie-apocalyps samenwerken om te overleven. Al ben je nog zo'n goede krijger, alleen kom je er niet. Dat betekent dat de overlevenden tot nieuwe samenlevingsvormen moeten komen. Er is geen wetgevende macht, geen politie, geen rechtspraak. Er is geen krant, geen internet en geen telefoon. Alle informatie komt van horen zeggen. Er zijn wel leiders die beslissingen nemen over het leven van de groep, over de toekomst.

Psychologische horror

In het eerste seizoen werd de kijker meegesleurd in de psychologische horror van de postapocalyptische maatschappij. Zie het maar eens te redden als je lijdt onder het trauma dat je opliep toen je zag hoe de vrouw die je ooit liefhad een mens uit elkaar trok en opat. Er werd ingezoomd op de emoties die gepaard gaan met het massale verlies van geliefden: hoe ga je daarmee om als je in voortdurende angst leeft? Als achter elke boom een 'ondode' kan opduiken?

Het tweede seizoen ging in op de vraag wat ons anders maakt dan zombies. Wat is beschaving? Moeten we voor een zombie niet even humaan zijn als voor een psychiatrisch patiënt? Beiden kunnen immers een gevaar zijn voor zichzelf en anderen, maar zijn daar niet verantwoordelijk voor. En hoe zorgen we ervoor dat de overlevenden menselijk blijven? Wat is het nut van rechtsgang zonder rechtbank? Hoe weeg je overleven af tegen moraal?

Het derde seizoen loopt nog en richt zich op hoe nieuwe gemeenschappen zich tot elkaar moeten en kunnen verhouden. In de nieuwe wereld leven verschillende groepen naast elkaar, als stammen zo je wilt. Wat is de nieuwe orde? Wie bepaalt wie waar recht op heeft? Moet je samenwerken met verwerpelijke leiders? En mag je het ultrageweld waarmee je op de zombies inhakt ook toepassen op mensen?

The Walking Dead is vaak heel ongemakkelijk om naar te kijken en dat komt niet alleen door het bloed en de ingewanden. De sciencefictionserie dwingt ons op een confronterende manier na te denken over al die morele vragen. Daarbij is de goedheid van de mens helemaal geen gegeven. Dat wordt duidelijk als we de serie vergelijken met de sciencefiction van Star Trek.

De Star Trek-series The Next Generation en het latere Voyager weerspiegelden het maatschappelijk optimisme van de jaren '90. Ook die series lieten ons nadenken over samenlevingsvormen, ethische dilemma's en wat mens-zijn eigenlijk betekent. Maar in Star Trek was de superieure moraliteit van de mensheid het uitgangspunt. We leerden van buitenaardse wezens dat wij het goed deden of in elk geval hoe we op het rechte pad konden blijven. Zo waren de Ferengi een parodie van immoreel kapitalisme en toonden de Borg ons dat technologie ons zou overnemen (assimileren!) als we onze moraliteit niet in de gaten houden. The Walking Dead laat ons op een hardere en minder comfortabele manier normen en waarden verkennen.

In het derde seizoen van The Walking Dead komen gladiatorenspelen voor waarin de beste krijgers als sport vechten met zombies. De spelen worden gehouden in een kleine, op het oog vredige gemeenschap. Iedereen kijkt lustig toe. Een nieuwkomer vraagt aan de leider waarom hij dit organiseert voor zijn 'burgers'. 'We're teaching them not to be afraid', is zijn antwoord.

De uitspraak van de leider is duidelijk een knipoog van de makers naar hun kijkers. Net als de mensen in de serie zitten ook de kijkers van The Walking Dead zich te verlustigen aan geweld. Maar misschien kijken ook zij wel naar geweld omdat ze er bang voor zijn. Door geweld te bekijken, te overwegen en erop te reflecteren, neemt die angst af. De aantrekkingskracht van geweld is dan niet (of niet uitsluitend) het geweld. Het gaat in plaats daarvan om moraliteit en rechtvaardigheid. Linda Duits is sociaalwetenschapper, gespecialiseerd in populaire cultuur.

TV-SERIES

the walking dead best bekeken op amc

Over gewelddadig beeld Susan Sontag: Regarding the pain of others (2004); Picador. Over de psychologie van geweld Jeffrey Goldstein: Why we watch: The attractions of violent media (1998); Oxford University Press. Over media en geweld Henry Jenkins: Congressional testimony on media violence.

GEWELD

verder lezen

In Nederland zijn The Sopranos (onder) en Dexter (midden) waarschijnlijk bekender dan The Walking Dead (boven), dat hier wordt uitgezonden door betaalzender FOXLife. The Walking Dead is gebaseerd op het gelijknamige stripverhaal van Robert Kirkman. De serie wordt in de VS sinds oktober 2010 uitgezonden door betaalkanaal AMC, vergelijkbaar met HBO en Showtime. Bedenker Frank Darabont maakte eerder films als The Shawshank Redemption en The Green Mile. Het is de best bekeken serie op AMC en tv-recensenten zijn laaiend enthousiast. Op dit moment loopt in de VS het derde seizoen, de volgende aflevering wordt daar uitgezonden op 10 februari.

undefined

Meer over