Uitspraak van rechter gevoelige tik voor AIVD

De AIVD moet stoppen met het afluisteren van twee journalisten. Een belangrijke uitspraak, maar garanties dat journalisten nu ongestoord kunnen werken, biedt het niet....

Van onze verslaggevers Wilco Dekker en Maud Effting

Verslaggever Bart Mos van De Telegraaf stond woensdag weer prominent op de voorpagina van zijn krant, maar het was niet direct nieuws dat de staatsveiligheid in gevaar zou brengen. De verslaggever was genoodzaakt over andere, mildere, onderwerpen te schrijven omdat zijn bronnen voor een groot deel waren opgedroogd. ‘Sinds wij bekend hebben gemaakt dat we afgeluisterd zijn door de AIVD, belt een aantal belangrijke bronnen ons niet meer. Dat is al weken aan de gang’, verklaart verslaggever Joost de Haas van De Telegraaf de onderwerpkeuze van zijn collega.

Het verslaggeversduo van De Telegraaf is dan ook gelukkig met de uitspraak van de rechter woensdag dat de AIVD moet stoppen hen af te luisteren en te volgen, en alle informatie over hen binnen een halfjaar moet vernietigen.

De Telegraaf had samen met journalistenvakbond NVJ en het Genootschap van Hoofdredacteuren een kort geding aangespannen tegen de staat nadat het journalistenduo had ontdekt dat ze sinds eind januari stelselmatig zijn afgeluisterd. De AIVD zou hiermee begonnen zijn nadat Mos en De Haas in januari schreven dat staatsgeheime dossiers van de AIVD over topcrimineel Mink K. in handen van criminelen waren gevallen. De journalisten hadden de documenten zelf ook in hun bezit gekregen.

De AIVD heeft het het afluisteren en volgen nooit toegegeven, maar volgens de rechter hebben de verslaggevers aannemelijk gemaakt dat het is gebeurd. De Haas: ‘We hebben van een bron inzage gekregen in ambtsberichten van de AIVD. Later heeft onze advocaat een deel van die ambtsberichten in handen gekregen.’

Daaruit bleek dat de AIVD ‘tamelijk ver’ ging, aldus De Haas. ‘Ze wisten precies waar we waren geweest, met wie we hadden gepraat, wat er was gezegd en ze hebben onze gangen aan de hand van de zendmasten gereconstrueerd. Ze wisten bijvoorbeeld dat we aan een verhaal werkten over Paul H., de AIVD-agent die nu vastzit. We hebben letterlijke weergaven gezien van gesprekken tijdens ontmoetingen. Dat kan betekenen dat ze met richtmicrofoons hebben gewerkt, of dat er mensen naast ons zijn gaan zitten in restaurants.’

Daarmee ging de AIVD volgens de rechter te ver. Er is geen reden aan te nemen dat de journalisten een grotere rol hebben gespeeld dan die van ‘doorgeefluik’. Bovendien gingen ze terughoudend om met de gevoelige informatie. Ze meldden de AIVD vooraf te gaan publiceren, citeerden summier uit de dossiers en gaven later ook kopieën van de dossiers aan de dienst. Daarom had de AIVD het gebruik van bijzondere bevoegdheden, zoals afluisteren en observeren, niet tegen hen mogen inzetten.

De rechter heeft daarmee vastgesteld dat journalisten die gewoon hun werk doen en zich netjes gedragen niet mogen worden afgeluisterd. Een gevoelige tik voor de AIVD. ‘Bij journalisten moet voortaan wel een heel zware afweging worden gemaakt’, stelt NVJ-secretaris Thomas Bruning. ‘Het kan alleen als een journalist criminele activiteiten onderneemt, of de staatsveiligheid zeer ernstig in gevaar is.’

Maar het afluisteren van journalisten is niet principieel verboden door de rechter. Die heeft alleen over dit specifieke geval geoordeeld. Zo staat ook in het vonnis dat het verbod niet meer geldt, als er alsnog belastende gegevens over de verslaggevers of De Telegraaf bekend worden. De AIVD zou op dit moment ook andere journalisten kunnen afluisteren, zonder dat ze het weten. Verslaggevers moeten er niet alleen achter zien te komen dat ze afgeluisterd worden, ze moeten het ook nog aannemelijk kunnen maken bij de rechter.

Eerder verklaarde hoogleraar strafrecht en AIVD-deskundige Ybo Buruma al dat de nationale veiligheid boven het recht van journalisten kan gaan om hun bronnen te beschermen. Buruma is niettemin tevreden, vooral omdat de rechter rekening heeft gehouden met de keurige aanpak door de verslaggevers. Maar dat biedt geen garantie voor de toekomst.

Meer over