Uitgespeelde dubbelrol

DE overheidscommissaris heeft geen lang leven meer. Vrijdag besloot de minsterraad dat binnen een à twee jaar alle overheidscommissarissen vertrokken moeten zijn....

Pieter Klok

'Ik ben zeer tevreden', zegt Jaap Glasz, hoogleraar Corporate Governance aan de Universiteit van Amsterdam, die al zo'n vijftien jaar een kruistocht voert tegen de overheidscommissaris. 'Dat het taai was, wist ik. De commissariaten worden ingevuld door hoge ambtenaren. Die vinden het een leuke klus. De revenuen moeten ze weliswaar afstaan, maar aan een commissariaat bij bijvoorbeeld KLM zitten interessante dingen vast.'

Glasz doelt op het feit dat commissarissen van de luchtvaartmaatschappij aantrekkelijke kortingen krijgen als ze zelf een keer een reisje maken. Bedrijven hadden ook weinig bezwaar tegen de overheidscommissaris. 'Hij is vaak erg deskundig', vertelt Glasz, 'en bedrijven hebben graag een lijntje met de minister.'

Waarom is het dan toch afgeschaft? 'Het gaat om de zuiverheid', doceert Glasz, 'Een commissaris moet het belang van het bedrijf vertegenwoordigen. Maar als ambtenaar heeft hij ook de ambtseed gezworen die hem gebiedt de belangen van de staat te dienen. Bij het behandelen van vertrouwelijke informatie belandt hij in een onmogelijke spagaat.'

Glasz zegt er zelf ook last van te hebben als hij aan studenten probeert uit te leggen waarom verstrengeling van belangen moet worden voorkomen. ''Glasz, je bent wel heel zedemeesterig'', zeggen ze dan, ''waar heb je het over? De overheid maakt zich er toch zelf ook schuldig aan!''.'

De overheidscommisaris dateert nog uit de tijd van omvangrijke staatssteun. Toen het belang van het Nederlands bedrijfsleven nog vaak gelijk was aan het belang van de overheid. Ondertussen zijn overheid en bedrijven uit elkaar gegroeid en staan ze steeds meer als onderhandelingspartners tegenover elkaar. Hierbij is het van het grooste belang dat vertrouwelijke informatie uit de raad van commissarissen, maar ook informatie van de overheid vertrouwelijk blijft.

Commissarisen van banken hadden in het verleden vaak eenzelfde probleem, doordat ze belangen van zowel de kredietverstrekker als de kredietnemer probeerden te behartigen. President-commissaris Langmann van Fokker trad in 1988 af, omdat hij deze dubbelrol niet langer aankon. Sindsdien zien kredietverstrekkers af van een commissariaat in een bedrijf, waaraan ze krediet verstrekken.

De ministeries van Financiën en Economische Zaken bleven zich echter verzetten tegen het terugtrekken van de overheidscommissaris. In 1997 kwam Zalm wel met de oekaze dat de overheidscommissaris niet actief mocht zijn op zijn eigen beleidsterrein. Zo werd overheidscommissaris J. Weck teruggefloten omdat hij zowel hoofd was van de Rijksluchtvaartdienst als commissaris bij Schiphol. Ambtenaren mochten nog wel commissaris zijn, maar alleen als hun departement niets met het bedrijf te maken had.

Glasz gelooft niet dat je belangenverstrengeling hiermee helemaal kan uitsluiten 'Dan moet je wel in Chinese muren tussen de departementen geloven, maar die bestaan niet. Natuurlijk circuleert informatie tussen de departementen.'

Het ministerie van Onderwijs Cultuur en Wetenschappen zag als eerste departement in dat de positie van de overheidscommissaris onhoudbaar is. Bij de privatisering van de rijksmusea zag minister D'Ancona af van het recht om overheidscommissarissen te benoemen. Glasz legt uit. 'Bij kunstinstellingen gingen ze de overheidscommissaris steeds meer mijden. Moeilijke en vertrouwelijke kwesties werden in een kleiner gezelschap voorbesproken. Voor overleg werd gebruik gemaakt van het telefonisch circuit en niet van de tafel van de raad van commissarissen.'

Nu volgen ook de andere ministeries. Degene die het meest profiteert van de maatregel is volgens Glasz de overheidscommissaris zelf. 'De commissaris heeft het al moeilijk genoeg. Het laatste wat-ie wil is dat hem belangenverstrengeling wordt verweten. Overheidscommissarissen zouden gewetensbezwaren moeten hebben en dus blij moeten zijn dat ze binnenkort van hun taak worden ontheven.'

Meer over