Uitgespeeld, de woorden op

‘Hij is als een grote gloeiende ster van ons heengegaan, precies op tijd, precies vooraleer hij tot een plomp zwart gat zou zijn ineengeklapt.’..

Van onze verslaggevers Harmen Bockma en Bart Dirks

Zo herdacht Guy Verhofstadt op zijn een na laatste werkdag als Belgische premier de woensdag overleden schrijver, dichter, filmmaker en schilder Hugo Claus (Brugge, 1929 – Antwerpen, 2008). De meest bekroonde auteur in het Nederlandse taalgebied leed aan de ziekte van Alzheimer. Hij koos zelf zijn moment van sterven, in het Middelheim-ziekenhuis te Antwerpen. De lange, ondraaglijke pijn die zijn vader had geleden, wilde Claus zichzelf besparen. Waardig heengaan wilde hij.

Twee weken geleden kon hij niet meer aanwezig zijn bij het feest ter gelegenheid van 25 jaar Het verdriet van België. De 26ste druk van zijn bekendste roman staat weer hoog in de Belgische verkooplijsten. In het boek van bijna 800 pagina’s over het hardwerkende, maar collaborerende Vlaanderen, bezien door de ogen van de elfjarige Louis Seynaeves, beende Claus België tot op het bot uit.

Verhofstadt begrijpt Claus’ keuze voor euthanasie. ‘Bijna niet meer in staat zijn woorden tot heldere frasen te kneden, de gepaste uitdrukkingen en metaforen te creëren, iets wat hem verdomme meer dan zestig jaar geen moeite had gekost, dat was – denk ik – een onontkoombare en ondraaglijke kwelling geworden. Als het waar is, zoals hij ooit schreef, dat ‘woorden de kleren van de gedachten zijn’, dan was hij nu naakt aan de wereld overgeleverd.’

Het maakt de klap in Vlaanderen en Nederland er niet minder groot om. ‘Ik heb een vriend verloren en de literaire wereld een grootheid’, zegt Harry Mulisch. ‘Mijn held, als mens en als schrijver’, oordeelt Remco Campert, die hem roemt als vriend. ‘Hij was heel hartelijk, geen aansteller, zonder trucs. Hij was heel goed bevriend met Jan Wolkers, die enigszins vergelijkbaar is met hem.’ De dichter Gerrit Kouwenaar, ook een generatiegenoot: ‘Hij was een van onze grote dichters, als ik ‘onze’ mag zeggen. Lucebert was de koning der Vijftigers. Laten we Claus dan de ongekroonde koning van België noemen.’

Actrice en kunstenares Sylvia Kristel kreeg samen met de schrijver een zoon, Arthur. Ze herinnert zich Claus als een ‘beeldschone man, een Griekse god’, die haar inwijdde in de wereld van kunst en cultuur. ‘Hij had de discipline van een monnik. Elke ochtend om zeven uur zat hij aan zijn werktafel. Maar hij was ook een bourgondiër, die mij leerde eten.’ Vrijdag sprak ze hem voor het laatst. ‘Hij zei dat hij tevreden was zo.’

Tom Lanoye wijst op de grote rol die Claus vijftig jaar heeft gespeeld in het artistieke én politieke leven van Vlaanderen. ‘Nooit heeft hij politieke uitspraken geschuwd. Alle discussies die hij aanzwengelde over kunst, over poëzie, over seks, wat er oorbaar is of niet, hoe kunstbeleid moet zijn of niet, op al die zaken heeft Hugo een enorme invloed gehad.’

Een van de herinneringen die Lanoye koestert, was de oprichting van de beweging Charta ’91. Dat was na Zwarte Zondag, de doorbraak van het Vlaams Blok. Claus had de slogan bedacht: ‘Tot het onzalige tij gekeerd is.’

Broos was Hugo Claus er in oktober 2006 bij toen het Vlaams Belang van Filip Dewinter in Antwerpen niet het cordon sanitaire wist te doorbreken, maar juist de verkiezingen verloor van de socialisten. ‘De winter is vergangen’, zongen acteur Jan Decleir, dEUS-frontman Tom Barman en Tom Lanoye een oud versje. ‘Ik ben heel erg blij, zo blij dat ik niet uit mijn woorden kan komen’, fluisterde Claus.

De theatermaker Guy Cassiers is een van de laatsten die het werk van Claus heeft geregisseerd voor zijn dood. Met de groep Olympique Dramatique bracht hij een bewerking van de roman De geruchten. ‘Het sociale van het theater, het directe contact was voor hem heel belangrijk.’ Volgens Cassiers was de rol van Claus voor het Vlaamse theater nauwelijks te overschatten. ‘Hij is onze grootste theaterauteur. Met meer dan dertig stukken heeft hij een gezicht gegeven aan de drie grote stadsschouwburgen in Gent, Antwerpen en Brussel.’

Claus wordt op 29 maart in Antwerpen begraven. In de Bourla-schouwburg daar wordt hij herdacht. Er is geen kerkdienst.

Meer over