Uganda voor homo's nog lang geen Zuid-Afrika

Wat in het liberale Zuid-Afrika kan, is in de rest van het continent riskant: openlijk homo zijn. Uganda is een van de Afrikaanse landen waar de regering oproept tot het vervolgen van homo's....

Andrew Mwenda Live is in de lucht, en je weet niet wat je hoort.

De populairste talkshow van Uganda gaat vanavond over homoseksualiteit en al wie er rond de tafel zit in de studio van het particuliere station Radio 1: géén homo of lesbo. Dat zou echt ongekend en ongehoord zijn in het homofobe Uganda, waar 'vleselijke kennis' van hetzelfde geslacht ten strengste verboden is. Wie zich als 'zo' bekendmaakt, kan arrestatie verwachten en maatschappelijke uitstoting.

Wel aanwezig is de moedige dr. Sylvia Tamale, hoofddocent aan de rechtenfaculteit van de Makerere Universiteit in Kampala. Als enige in een verder nogal rabiaat gezelschap neemt zij het op voor de rechten van homo's in Uganda. Dat doet ze vol vuur en met argumenten die voor een Nederlandse toehoorder welhaast saaie feiten zijn. 'Twee volwassenen die de liefde bedrijven doen daarmee niemand kwaad', zegt ze bijvoorbeeld. En: 'Ik wil een tolerante maatschappij, waarin de rechten van mijn kinderen worden gerespecteerd.'

Dat het een merkwaardig debat is komt door haar twee opponenten, in het bijzonder Martin Sempa van de Makerere Gemeenschapskerk. Na de uitzending zet hij de discussie voort in het redactielokaal, en aan zijn uitstraling en dictie is te zien dat hij kerkzalen op z'n kop moet kunnen zetten. Onder veel meer werd het volgende uit zijn mond genoteerd:

'Als we homo's rechten geven, moeten we dan ook pedofielen rechten geven, en bestialisten, en SM-liefhebbers?'

'Je moet je aan de wetenschappelijk feiten houden: het rectum van de man is niet bedoeld om iets te laten binnendringen, maar om iets uit te werpen.'

'Het grootste genot van een homo is om seks te hebben met een klein jongetje.'

'De verwijdering tussen de VS en Europa komt doordat de huidige Amerikaanse regering homoseksualiteit niet langer propageert, anders dan onder Clinton.'

'Dr. Sylvia behoort tot de extreme, neokoloniale vleugel van het feminisme.'

In zekere zin is dat laatste nog waar ook, want Tamale verkondigt een mening die in Uganda tamelijk zeldzaam is, en door velen wordt gezien als een uitwas van westers liberalisme.

De telefonische interventies van luisteraars waarmee Andrew Mwenda zijn programma lardeert, maken dat goed duidelijk. Homo's zijn ziek, vindt menig beller, of anders wel 'bezeten door duivels'.

Tot zover Andrew Mwenda Live, de uitzending van 10 februari.

Sylvia Tamale heeft het geweten. Haar radio-optreden veroorzaakte een levendig, weken durend debat over homoseksualiteit in de Ugandese media (kranten en lokale radiostations), dat pas verstomde na het uitbreken van de Irak-oorlog.

Hoewel, debat - eerder was sprake van een serie columns en ingezonden brieven waarin onverzoenlijke stellingen werden betrokken.

'Sylvia Tamale moet weten dat homoseksualiteit niet alleen een zonde is, maar ook immoreel', schreef Olukor Stephen uit Kampala in dagblad The Monitor. 'De wet is rechtvaardig voor deze barbaren: ze moeten in het openbaar worden gegeseld.'

En Y. Mpairwe in de 'Brief van de dag' in The New Vision: 'Langdurige blootstelling aan het normale seksuele ritueel in pornografie en advertenties heeft in het Westen alle potentieel voor seksuele ontdekkingen uitgeput. Veel mensen gaan daardoor uit pure wanhoop experimenteren met homoseksualiteit en zelfs seks met dieren.'

Optimistisch gestemd is Tamale niet bepaald, nu de stofwolken wat zijn neergedwarreld. 'De meeste reacties varieerden van vijandig tot koud', zegt ze. 'Ik geloof niet dat het klimaat beter wordt. Hoewel er - toch iets positiefs - misschien nieuwe ruimte voor reflectie is ontstaan.'

De ingezonden-stukkenschrijvers met een liberaler standpunt waren ver in de minderheid, en al helemaal de betrokkenen zelf. Een enkele homo liet weten blij te zijn met de steun van Sylvia Tamala, brieven die onveranderd werden ondertekend met alleen een voornaam of initialen.

'Coming out' is in Uganda niet goed mogelijk, gezien het maatschappelijke en het juridische klimaat. Volgens art. 140 van het wetboek van strafrecht, dat gaat over 'onnatuurlijke misdrijven', is het verboden 'vleselijke kennis' te hebben 'tegen de natuurlijke orde' of 'met dieren'. Maximum straf: levenslang.

President Yoweri Museveni, die deze wet invoerde, kondigde in september 1999 een campagne af tegen homo's, die volgens hem moesten worden opgesloten (om op andere momenten overigens trots te verkondigen dat homoseksualiteit in Uganda helemaal niet voorkomt).

'ARREST HOMOS, SAYS MUSEVENI', opende The New Vision in chocoladeletters. Daarmee schaarde de in andere opzichten progressieve Museveni zich in het rijtje homovijandige Afrikaanse leiders, naast Robert Mugabe van Zimbabwe en Sam Nujoma van Namibië.

Op het continent is Zuid-Afrika de tolerante uitzondering. De rechten van homo's en lesbo's zijn er in de grondwet gegarandeerd, Kaapstad kent een bloeiende gay scene met tal van cafés en disco's.

In het centrum van Kampala beperkt die scene zich tot Sax Pub, de bar van de toch vreselijk braaf ogende pizzeria Mama Mia. 'Wat daar 's nachts gebeurt is verschrikkelijk', zei Miria Matembe, minister van Ethiek en Integriteit (!) en de grootste gay-basher in de regering, op een persconferentie. 'Ze kunnen het beter Sex Pub noemen. Ik weet niet waar het met dit land heen gaat.'

Maar volgens bezoeker Ali (vanwege zijn geaardheid geen achternaam) valt het met de uitspattingen erg mee. Mama Mia heeft een gemengd publiek van homo's en hetero's, zegt hij, er wordt gepraat en gedronken en ja, er worden contacten gelegd door mensen die dat elders niet kunnen.

Bijna hilarisch is het verhaal van augustus vorig jaar in The New Vision, waarin verslaggever Denis Jjuuko schrijft dat hij van zijn chef opdracht kreeg een homo te interviewen. Na weken speuren belandt hij in 'een populair restaurant, gerund door een blanke homoseksueel, Mr. A.' Kan niet missen: de Mama Mia.

Mr. A. 'promoot homoseksualiteit in Uganda'. Hij draagt - veelbetekenend - 'shirts met korte mouwen' en recruteert jonge jongens, liefst zonder vriendinnetje, die hij 'veel geld en sappige baantjes belooft'. De nieuwe employees worden vervolgens 'veranderd in homoseksuelen' - na werktijd te huur voor hitsige klanten.

Twee dagen later heeft Jjuuko dan toch eindelijk zijn interview met echte homo's. Een met de nodige geheimzinnigheid omgeven afspraak in een hotel brengt hem oog in oog met twee jonge mannen. 'Poloshirts en trendy honkbalpetjes. Ze droegen geen sieraden. Geen gaatjes in hun oren. Ze waren net als andere gewone knapen in de stad', schrijft de verslaggever.

'Ik was zenuwachtig en kon niet samenhangend praten.' Dan kalmeert hij en heeft warempel een normaal gesprek met Sebudde Lule en Peter Iga Lugeba van de Gay and Lesbian Association of Uganda (GALA).

Groot is het circuit van Kampala niet. Een zoektocht via telefoon en e-mail naar de Ugandese homo-scene leidt al snel naar dezelfde Sebudde Lule. En Ali kent niet meer dan een homo of vijftig die de Mama Mia frequenteren. Allemaal mannen. 'Geen vrouwen. Lesbiënnes, voor zover ik weet een stuk of twintig, gaan naar een bar in een buitenwijk. Geen prettige tent.'

Hoewel sommige homo's volgens Ali te herkennen zijn aan het gebruik van make-up, gedrag of gelaatstrekken, houden de meesten zich gedeisd. 'Het mooie van gay zijn in Uganda', aldus een anonieme scribent op de website GayUganda, 'is dat je je kunt verschuilen in het zicht van iedereen. Ze merken je gewoon niet op.'

Dat heeft uiteraard een keerzijde, geeft GayUganda toe. Wie zich niet aan de dresscode ('onopvallend') houdt, 'loopt het gevaar gemolesteerd te worden'.

De 31-jarige Sebudde Lule, voorzitter van GALA, is zo onopvallend homo dat zijn vader er pas achter kwam toen hij een paar weken geleden een interview (zonder foto) gaf aan The Monitor. 'M'n vader liet weten dat hij het eerst moest verwerken. ''Geef me even de tijd'', zei hij, ''daarna krijg je mijn reactie''. Hij heeft nog niets van zich laten horen.'

Toen de vader van Ali (24) de geaardheid van zijn zoon ontdekte, gaf hij hem aan bij de politie. Dat was jaren geleden, niet zo lang nadat hij als 14-jarige op kostschool voor het eerst seksueel contact had gehad met een jongen. 'Ze sloten me op en sloegen me verschrikkelijk in elkaar. Ik mocht gaan toen ik had beloofd het nooit weer te doen.'

Een belofte waaraan Ali zich volstrekt niet hield. Naar de politie ging vader niet meer. 'Ik heb hem uitgelegd dat ik toch niet kan veranderen.'

De werkloze bosbouwkundig ingenieur woont nog thuis. Met zijn familie staat hij niet echt op goede voet, 'maar zolang ik het buiten de deur doe, kan ik mijn gang gaan'.

Daarmee is Ali goed af, zegt hij. Veel anderen worden gechanteerd door familie of buren, die - in een een-tweetje met de politie - een financieel slaatje slaan uit de geaardheid van het slachtoffer. 'Daarom komt het meestal niet tot een rechtszaak. Dat overkomt alleen de armen, de mensen die geen geld hebben om zich af te kopen.'

Meer over