Typografen treden uit schaduw

Was bekend dat die reusachtige x van de populaire tv-serie X-Files een Nederlands product is? Nederlandse typografen staan hoog aangeschreven....

De extravagante mode van Viktor & Rolf, de brutale architectuur van Rem Koolhaas of de verleidelijke meubels van Marcel Wanders. Daaraan wordt meestal gedacht als het weer eens over het Nederlands ontwerp gaat. Nooit eens iemand die dan spontaan zegt: de Nederlandse typografie mag er anders ook zijn. Cijfers en lettertjes spreken nu eenmaal niet zo tot de verbeeldingen als de catwalk in Parijs of een ambassade van 35 miljoen euro.

Alsof een letter niet brutaal kan zijn; denk alleen al aan de schreeuwerige, bijna vulgaire letters waarmee bladen als Privn Weekend zich opdringen in de kiosk. Daarbij speelt Nederland al jaren, eeuwen zelfs, mee in de eredivie van het letterontwerp. In de Gouden Eeuw was Amsterdam vermaard om de boekdrukkunst. Tegenwoordig is vooral de naam en faam van onze postzegels en bankbiljetten (de oude welteverstaan) alombekend.

Maar wie weet dat de makers van de Swift of de Triniterard Unger en Bram van der Does heten? Terwijl deze lettertypes door miljoenen mensen worden herkend, ook al is het niet bij naam maar aan de vorm. Nog minder mensen weten dat ook die reusachtige x in de aankondiging van de populaire tv-serie X-Files een Nederlands produkt is de Trixie van het ontwerpduo LettError.

Tekenend voor dit imagoprobleem is dat er niet eens kloek overzichtswerk is. Maar met Dutch Type, het boek van Jan Middendorp dat zich vooral concentreert op de afgelopen vier decennia, krijgt het dan eindelijk de geschiedschrijving die het verdient.

Zelfs de presentatie ervan in de Toneelschuur in Haarlem werd afgelopen vrijdag door uitgeverij 010 aangegrepen om af te rekenen met enkele over vooroordelen over typografie. Op slechts een steenworp afstand stond niet zo lang geleden de Enschedabriek waar tientallen beroemde fonts of lettertypes zijn ontworpen. De Toneelschuur zelf kreeg onlangs een facelift door ontwerper Joost Swarte. Om de hoek staat een standbeeld van Laurens Jansz Coster, de vermeende uitvinder van de boekdrukkunst.

De link naar de moderne tijd wordt gemaakt met de muzikale omlijsting door Wolfraam, een gelegenheidsband met louter typografen hoezo letterontwerp niet funky. Toch draagt dit gemorrel aan de grenzen van het vakgebied niet bij aan de status van de typograaf.Alsof het iets is wat je er even bij doet, het maken van een letter. Maar, zo betoogde de eerste spreker Wim Crouwel, het is precies andersom. Want hoeveel baantjes hij ook had van museumdirecteur tot architect boven alles voelde hij zich altijd letterontwerper.

Maar ook binnen het vakgebied valt er genoeg te experimenteren. Letterontwerper Rennip laat tijdens een presentatie van zijn letters zien maling te hebben aan de tweedimensionale beperkingen van het gedrukte woord. Voor een expositie in het Stedelijk Museum in Amsterdam ontwierp hij een speciale letter met haakjes aan de uiteinden waarmee ze met touwtjes aan het plafond kunnen hangen. Woorden kunnen zo letterlijk door de ruimte zweven. Ook gebruikt hij zijn cijfers en letters om klokken en vuurkorven van te bouwen.

Vooral de computer heeft nieuwe uitdagingen geschapen, houdt Erik van Blokland van LettError de zaal met zo'n tweehonderd typografen voor. Met Just Van Rossum ontwierp hij voor de Amerikaanse stad Minneapolis een letterfamilie die bestaat uit honderden verschillende maar sterk verwante letters. Met speciale software selecteert de computer aan de hand van de lokale metereologische data telkens lettertype uit dit enorme aanbod. Zo ziet bijna elk officieel document in Minneapolis er net iets anders uit.

Typografen en hun cijfers en lettertjes mogen dan een imagoprobleem hebben, ze zijn de enige ontwerpers die zo innovatief zijn dat ze hun uiteindelijke ontwerp kunnen laten afhangen van het weer.

Meer over