Twaalf generaties touwdraaiers

Touwfabriek G. van der Lee is Nederlands oudste familiebedrijf en heeft de langste, werkzame lijnbaan van Europa. Aan het productieproces is door de eeuwen heen weinig veranderd.

JONATHAN WITTEMAN

Bedrijf

Touwfabriek G. van der Lee

Waar

Oudewater

Sinds

1545

Aantal werknemers

16

Jaaromzet

2 miljoen euro

'Pas op je hoofd', waarschuwt directeur Erik van Broekhuizen (47) als we door een gat in het tijd-ruimtecontinuüm lijken te stappen: 350 meter levende industriegeschiedenis strekt zich voor ons uit. De 150 jaar oude lijnbaan van Touwfabriek G. van der Lee lijkt met zijn laaghangende hanebalken nog berekend op het tijdperk dat Nederlanders tot de kleinste volken van Europa behoorden. 'Vroeger hadden we een bedrijfsleider die van achter naar voren door de tunnel fietste. Die kwam nog wel eens met een bebloede kop een pleister halen.'

De touwslagerij uit Oudewater draagt een bijzondere eretitel: het oudste familiebedrijf van Nederland. De wortels van G. van der Lee b.v. reiken tot 1545, het geboortejaar van lijndraaier Jan Pietersz. van der Lee uit het Utrechtse Oudewater. De inwoners van het vroegere touwbolwerk worden nog altijd 'geelbuiken' genoemd, naar de gele hennepvezels die de spinners in bundels om hun middel droegen. Misschien is de touwfabriek in werkelijkheid nog ouder: ook de voorzaten van Jan Pietersz. van der Lee werkten waarschijnlijk al op de Oudewaterse lijnbanen, maar van hen bleven geen sporen bewaard.

Jan Pieterszoon schopte het tot schout, schepen en burgemeester, en wist in 1575 ternauwernood het Bloedbad van Oudewater te overleven, toen de Spanjaarden de stad veroverden en nagenoeg de hele bevolking uitmoordden.

En zo prijkt G. van der Lee twaalf generaties verder bovenaan de lijst van oudste Nederlandse familiebedrijven, ver voor Koninklijke Tichelaar uit Makkum (aardewerk en tegels, 1640) en Roozemond uit Stavenisse (timmerbedrijf, 1650). De tien oudste familiebedrijven geven een aardige bloemlezing van de Nederlandse economische historie: bier, handel, kerkklokken, boekdrukkunst, jenever en touw.

De werkplaats van de fabriek wijkt op het eerste oog weinig af van een gemiddelde autogarage: een naaktkalender prijkt aan de muur, uit de radio schetteren arbeidsvitaminen. Zojuist heeft de schaftzoemer geklonken, ten teken dat het twaalf uur is. De meeste touwslagers stappen op de fiets om thuis te lunchen. Hier vindt in drie stadia de productie van de scheepstros plaats: van garen, streng tot touw.

Touwfabriek G. van der Lee maakt alles: van klimtouwen, metselkoorden en liftkabels tot de anacondadikke, 220 meter lange scheepstouwen voor mammoettankers.

Op de lijnbaan worden de drie of vier strengen tot één touw geslagen. De 350 meter lange lijnbaan aan de Hekendorperweg is het enige Europese exemplaar van die lengte dat nog in gebruik is, legt Van Broekhuizen uit op zijn kantoor boven de werkplaats. In een hoek ligt een afgesmolten stuk van het zwarte polypropylenen touw (dikte: 20 centimeter) dat G. van der Lee maakte voor de replica van het VOC-schip de Batavia voor de Bataviawerf in Lelystad. 'Je hebt 350 meter nodig om een touw van 220 meter te kunnen maken', zegt Van Broekhuizen.

In de hoogtijdagen wemelden steden van de touwslagers. Straatnamen als Lijnbaan (Rotterdam), Lijnbaanstraat (Franeker), Lijnbaansgracht (Amsterdam) of Reeperbahn (Hamburg) herinneren nog aan de lijndraaiers uit de 17de eeuw. Van Broekhuizen: 'Het zijn vaak lange, rechte straten; lijndraaiers konden de touwen moeilijk in een bochtje maken.'

Anno 2013 is Touwfabriek G. van der Lee samen met Lankhorst Touwfabrieken uit Sneek de enige touwslagerij die alle veranderingen sinds de industriële revolutie heeft overleefd: de stoommachine, elektriciteit, de introductie van synthetische vezels in de jaren zestig en de opkomst van China. Dat de touwen uit Oudewater nog altijd populair zijn bij de transportschepen in de Rotterdamse haven en bij de sleepboten van Smit Internationale heeft te maken met de snelheid van werken, zegt Van Broekhuizen. 'We hebben een korte levertijd, doordat we alles nog zelf kunnen maken. Als ze in Rotterdam trossen nodig hebben buiten de standaardmaten om, dan zit je via een importeur zo op zes tot acht weken levertijd. Wij kunnen binnen één of twee weken leveren.'

De productie van touwen is door de eeuwen heen weinig veranderd. De strengen vereisen het meeste werk, zegt Van Broekhuizen. Handmatig worden eerst de garens ingehangen, soms wel enkele honderden garens per streng. Twee of drie man draaien de witte garens tot strengen, waarna ze naar de vlechtmachine gaan in de nok van de fabriekszaal.

Alles bij elkaar kan dat twee dagen duren, waarna de strengen naar de lijnbaan gaan voor de laatste fase van het productieproces. 'Als de strengen er zijn, hebben we in een kwartiertje het touw geslagen.'

Het slaan van het touw op de lijnbaan gebeurt met een zestig jaar oud zwart gevaarte met van olie glimmende tandwielen, dat als een locomotief over het 350 meter lange spoor rijdt. Aan de ene kant van de tunnel hangen drie man aan het hart van de strengen, zodat het touw op spanning blijft. Om contact te houden met hun collega's aan de andere kant van de tunnel gebruiken de lijndraaiers al 150 jaar lang rode signaalkoorden. 'Als je eraan trekt gaat aan de andere kant een belletje rinkelen; dan weten ze dat ze aan het hart moeten gaan hangen', zegt Van Broekhuizen. Ondanks dat er veel hetzelfde is gebleven, is er ook iets veranderd: touwen zijn niet resistent gebleken tegen de crisis. 'De markt is veel groter geweest', zegt Van Broekhuizen. 'Of het ooit nog zo gek wordt als een jaar of vijf geleden, waag ik te betwijfelen. Toen deden we alleen aan dit materiaal ongeveer 70- of 80 duizend kilo per jaar. Nu is het minder dan de helft.' Hij doelt op kameelkleurige kabelaringen, dikke touwen die sloepen en vletten gebruiken als versiering en stootrand ineen - ter bescherming tegen afmeerschade. 'Voor de crisis kocht iedereen maar nieuwe sloepjes. Je merkt nu dat mensen langer met hun oude sloep doorvaren.'

Touwfabriek Van der Lee heeft nog zestien werknemers over. 'Bij ons zijn er de afgelopen jaren ook een stuk of vijf uitgegaan. Een paar kregen helaas ontslag, anderen gingen met pensioen; dat was op een gegeven moment ook nodig. Vooral met dit werk: kabelaringen zijn heel arbeidsintensief; de punten moet je afwerken, soms komt er in het midden nog een verdikking, dat is allemaal handwerk. Als de vraag dan ruim halveert, red je het niet en moet je met minder mensen verder.'

De komende decennia staat er nog een belangrijke verandering op stapel, met grote symbolische waarde: de vijftigers Gijs en zus Saskia van der Lee, nu nog commissaris en aandeelhouder, hebben geen kinderen. Op het moment dat de dertiende generatie van de touwfabriek komt te overlijden, is G. van der Lee b.v. officieel geen familiebedrijf meer. De kroon van Nederlands oudste familiebedrijf zal het dan moeten afstaan aan Koninklijke Tichelaar uit Makkum. 'Het is zoals het is', zegt Van Broekhuizen. 'Bovendien: het kan met een beetje geluk nog tientallen jaren duren.'

undefined

Meer over