Tussen Kunst & Kitsch kijk je zo

In onze reeks kijkcursussen: 13 kijkplezierverhogende weetjes over de Brueghel (de Jonge) onder de kunstprogramma's.

CAREL HELDER

In het nieuwe seizoen zit meteen weer een klapper: een Congolees voorouderbeeld vol spijkers en spiegeltjes. Geschatte waarde: 150.000 euro. Dat zijn de uitschieters, zoals vorig jaar het schilderij Het kantwerkstertje van Joost van Geel opdook. Goed voor een kwart miljoen. 'Dat zijn de krenten in de pap', volgens regisseur Han Budding. Wij als kijkers mogen er niet aan gaan wennen. 'Het programma moet het hebben van zijn diversiteit. Mooie verhalen, grappige kitsch en heel soms, op het moment dat je het 't minst verwacht, BAF.'

1

Haast is geboden.

Als de AVRO een nieuwe opnamedag meldt, zijn de 1.000 tot 1.200 kaarten binnen enkele uren uitverkocht. Heeft u hoge verwachtingen van de snuifdoos van tante Annegine, zit er dan bovenop. Wie een toegangsbewijs van 12,50 euro bemachtigt, is spekkoper. En meteen AVRO-lid, zo zijn ze dan ook wel weer.

2 Tussen Kunst en Kitsch is afgekeken van de Antiques Roadshow.

Hoe kan het ook anders. Bij de BBC loopt de serie vanaf 1979 - in Nederland sinds 1984. De Antiques Roadshow is een merk, je koop het format. Dat hebben Amerika, Canada en Australië jaren terug ook gedaan; in Europa volgden landen als Zweden (Antikrundan), Finland (Antiikkia, antiikkia) en Duitsland (Kunst & Krempel).

3 Een... late Ming?

Met Fiona Bruce is de Antiques Roadshow alweer toe aan haar zevende presentator. In Nederland zijn we wat zuiniger, hier is het programma al tien jaar in handen van Nelleke van der Krogt. Haar enige voorganger, Cees van Drongelen, presenteerde het programma tot zijn pensioen in 2002. Van Drongelen, type vriendelijke hoofdonderwijzer, was de man van de educated guess. 'Als ik het zo zie', zei hij dan, terwijl hij een porseleinen bordje omdraaide, 'Chinees... late Ming?' Waarna de expert het bordje minzaam van hem overnam en zei: 'Delft, eind 19de eeuw.' Volgens Van der Krogt is het als presentator ook lastig positie kiezen. 'Een gast wil iets van de deskundige weten, iets over de achtergronden van het stuk, de waarde natuurlijk. En jij zit ernaast en denkt: tja, wat zal ik dan eens doen? Zal ik dan maar koffie halen?' Ze besloot aan de kant van de gast te gaan staan. 'We willen samen iets van de expert weten. Ik stel de gast op zijn gemak, moedig hem aan vragen te stellen. Een rollenspel, ja, in zeker zin wel. O, onze klepkan is gepatineerd - wat betekent dat precies?'

4 Er zijn veertien experts met elk een eigen tafel.

De 'Kleine Tafel', zoals die heet. Tussen de tafels door lopen drie cameraploegen. Een expert wenkt - hij heeft beet: een voorwerp van waarde, een gast met een leuk verhaal, een fraai stukje kitsch. Hoewel dat laatste soms zichtbaar iets van zelfoverwinning kost. Met een redacteur wordt snel overlegd: is het onderwerp iets voor hun eigen 'Kleine Tafel' of zit er meer in en kan het naar de 'Grote Tafel' - 'De Tafel van Nelleke'? In de tussentijd mag de deskundige niets laten doorschemeren over de waarde van het stuk. Van de gast kun je niet verwachten dat hij voor de camera zijn verbazing of teleurstelling nog eens naspeelt.

5 U sleept weinig meubels mee.

Dat is begrijpelijk, maar ook weleens jammer. Zo kan het stil zijn bij het tafeltje van Fred Kats (klokken, horloges en instrumenten) en zie je even verderop Mieke Zilverberg (archeologie, antieke munten) wegdromen. Wat u vooral meebrengt, zijn 19de- eeuwse schilderijen. Daar zijn dan ook twee experts voor aangetrokken, plus een vliegende keep die wat rondloopt en hier en daar wat gevalletjes afvangt: U mag bij de heren De Winter of Welkenhuysen in de rij gaan staan, maar uw schapenweitje is puur decoratief, helaas.

6 De deskundigen weten echt van niets.

Dat is een groot verschil met de Antiques Roadshow: de experts hier hebben geen idee wat ze krijgen voorgeschoteld. En er is weinig tijd voor onderzoek. Een koffertje onder tafel met wat naslagwerken, een laptop, daar moeten ze het mee doen. Als een voorwerp naar de 'Grote Tafel' gaat, geeft dat wat meer armslag. Misschien voor een snel telefoontje naar de zaak. Dat improvisatie-aspect druk zwaar op de experts. Collega's en vooral concurrenten slaan zich thuis op de knieën als ze er een jaar naast zitten.

7 Het baantje als Tussen Kunst en Kitsch-deskundige is onbezoldigd maar felbegeerd.

Goed voor de naamsbekendheid en er gaat op zo'n dag heel wat door je handen. Het bieden op een stuk is op de opnamedag zelf overigens niet toegestaan, maar je visitekaartje afgeven met een vertrouwenwekkende knipoog staat iedereen natuurlijk vrij. Elke expert heeft een 'dubbel' voor het geval hij is verhinderd. Daarvoor mag hij iemand bij de AVRO voordragen. Die stand-in hoeft geen Pierre Janssen te zijn, maar voor de camera een begrijpelijk en aanstekelijk verhaal vertellen is duidelijk een vak apart. Lang niet iedereen slaagt voor die test.

De experts kiezen hun stand-in en daarmee vaak ook hun opvolger, graag binnen de eigen zaak en soms zelfs binnen de eigen familie. Willem Jan Hoogsteder (Hollandse oude meesters) nam het stokje over van zijn vader John Hoogsteder; Kitty Laméris (glas, keramiek) van haar vader Frides Laméris en Emiel Aardewerk (Europees zilver) van zijn vader Abraham - zijn zus Esther Aardewerk is weer zijn dubbel. Emiel Aardewerk noemt het meelopen met zijn vader een superstage. 'Bij elk stuk zilver had mijn vader zoveel verhalen, dat ging van koningshuizen, oorlogen epidemieën... Ik zoog het allemaal op.' De volgende generatie Aardewerk is net vier jaar oud, maar het programma loopt ook nog wel even.

8 Tussen Kunst en Kitsch wordt gemaakt op de montagetafel.

Op één uitzending zitten ze vier dagen te puzzelen, regisseur Han Budding en de presentator-samensteller Nelleke van der Krogt. Het gaat om afwisseling, ritme, kleur. Vijf keer de 'Grote Tafel'; dertien keer de 'Kleine', dat zijn de belangrijkste bouwstenen, waarbij het streven is zo veel mogelijk experts de revue te laten passeren. Daarnaast zijn er het korte introductiefilmpje ('Vandaag zijn we neergestreken in Slot Zeist') en de 'strooitjes' zoals ze het noemen: twee opgewonden dames met een samovar, een meneer die de weg zoekt, een kreet, een lach. De definitieve montage is daarna in handen van Budding en zijn vaste editor Erwin Nagel. Eén opnamedag is goed voor één uitzending en een beetje. Al die beetjes vormen aan het slot van het seizoen nog twee uitzendingen. 'Dat zijn de afleveringen', aldus Nelleke van der Krogt, 'waarin ik bij elk voorwerp een andere bloesje aan heb.'

9 Tjadeldom-tomtomtomtom-tjádeldiedeldaleldom...

Jawel, u kent hem wel, de tune van Joop Stokkermans. Een kleine dertig jaar geleden opgenomen met het Metropole Orkest. Na een restyling van het programma klonk die ineens anders, elektronisch, uptempo. Maar één ongerust telefoontje van de heer Stokkermans was genoeg. Sindsdien is alles weer bij het vertrouwde oude.

10 'Wie zijn geld wil vermallen, koopt porselein en laat het vallen.'

Een uitspraak van de immer adequate expert Joseph Estié. Het geluid van brekend glas of keramiek, de makers van Tussen Kunst & Kitsch zijn er de hele dag op beducht. Dat begint 's ochtends vroeg al bij het opbouwen, als de jongens van Johan de Witt ('Verhuizingen & Transport') het decor neuriënd langs vitrines en Frans Halsen sturen. Goed, de boel is verzekerd. Maar dat geldt niet voor de voorwerpen die het duizendkoppig publiek onder de arm, verpakt in plastic tasjes of gerold in krantenpapier, binnendraagt. KLABATS-BENG uit de Estiéhoek. Een echtpaar had twee schaaltjes, het ene was kitsch, het andere had aanzienlijke waarde. 'En driemaal raden welke meneer hier laat vallen', aldus de vrouw op verwijtende toon. 'Is het echt stuk', vroeg ze daarop ietwat naar de bekende weg. 'Bij scherven is dat meestal het geval', stelde Estié droog vast.

11 Dan zou ik de waarde toch zeker schatten op een...

Zeker, ze zijn boeiend, die verhalen over de snuifdoos uit de tijd van Lodewijk XVI. Maar waar u natuurlijk eigenlijk op zit te wachten, is de vraag: wat is ie waard? Thuis op de bank raadt u misschien mee, in de regiewagen hebben ze een pooltje. '7.000 euro', zegt de expert. 'Owwwww', doen de omstanders. In de folder dat het Tussen Kunst en Kitsch-publiek bij binnenkomst in handen krijgt, staat een kleine pret-remmer. De taxatie van een stuk betreft de waarde die het op het moment in de kunsthandel zou hebben. Het is niet gezegd dat u het er ook voor kríjgt.

12 'Gesignaleerd' betekent niet altijd kassa.

'Voor inktstelletjes als deze werd grif geld betaald, eind 19de eeuw. Daarna zakte de markt snel in.' Omgaan met teleurstellingen, veel gasten kunnen het bewonderenswaardig goed. Het gaat ons om de emotionele waarde, stralen ze uit, en dat is natuurlijk heel chic. Uitzonderingen zijn er ook. Zoals die mevrouw die bij het scheiden van de markt - de jongens van De Witt waren al aan het inpakken - voor het tafeltje van een expert opdook en hem een schilderij onder de neus drukte. 'Een Haarlems hofje', zei ze. De expert knikte. 'Typisch een Haarlems hofje', zei hij. 'Gesigneerd', zei de vrouw en wees op een kriebeltje in de hoek. 'Gesigneerd, inderdaad', zei de expert. 'Nou?', vroeg ze. 'Helaas mevrouw, decoratief, meer niet.' De vrouw snoof. 'En de lijst?' 'Ik moet u teleurstellen.' Even snel als ze was verschenen, was ze ook weer verdwenen. Het Haarlemse hofje lag even later op de container bij de uitgang.

13 Een nieuwe Nelleke, daar was even sprake van.

Nelleke van der Krogt mocht per 1 januari 2013 met welverdiend pensioen. Zelf was ze er nog het nuchterst onder - wie was er niet vervangbaar? Maar regisseur Han Budding kreeg het even benauwd. Het kijkerpubliek van Tussen Kunst & Kitsch wordt almaar breder, de gemiddelde leeftijd zakt van eerbiedwaardig naar middelbaar - hij schrijft dat voor een groot deel op het conto van 'Nell'. Hij roemt haar snelle manier van denken, haar drang tot perfectie, haar vrolijke onvoorspelbaarheid. 'Als ik in de regiewagen zit en ik zie die twinkeling in die ogen', zegt hij. 'Dan gaat het 't volgde moment over het liefdesleven van de gast of over de stropdas van de expert. Nell is een soort sluipschutter. Dat houdt iedereen alert en maakt het werken met haar tot een bijzonder aangenaam verpozen.' De AVRO en de presentatrice hebben inmiddels samen overlegd: ze gaan voor onbepaalde tijd met elkaar door.

Glas en keramiek rechts

Als museum weet je wel wat je in huis haalt. Met Tussen Kunst & Kitsch strijkt er een waar circus bij je neer: 1.000 tot 1.200 man publiek - in shifts, dat wel -, elk met drie voorwerpen onder de arm; veertig man crew (productie, redactie, techniek) en veertien deskundigen. Maar je krijgt er ook wat voor terug: minstens anderhalf miljoen kijkers, en dan zijn de herhalingen nog niet meegerekend. Niet gek voor een kunstprogramma dat al 33 jaar loopt.

undefined

Meer over