Turkse justitie ziet bij Orhan Pamuk het licht

Na vijf weken zweten kon de Turkse schrijver Orhan Pamuk zondag eindelijk het voorhoofd deppen. Een rechtbank is Istanbul besliste dat hij niet zal worden vervolgd vanwege 'belediging van de Turkse nationale identiteit'....

Pamuk (53) had het vorig jaar gewaagd in een interview met eenZwitserse krant vraagtekens te zetten bij de officiële Turksestandpunten over de massamoorden op Armeniërs in de EersteWereldoorlog en de Koerdische kwestie. Hij betoogde dat er eenmiljoen Armeniërs waren vermoord in de nadagen van hetOttomaanse rijk en dat er tijdens de burgeroorlog van de jarentachtig en negentig in Zuidoost-Turkije dertigduizend doden warengevallen onder Turkse verantwoordelijkheid.

Niemand durft daarover te praten behalve ik, voegde hij daarten onrechte aan toe. Want Pamuk mag dan de bekendste Turk zijndie taboes over de Armeense en Koerdische kwesties durfde tedoorbreken, hij is voorafgegaan door tientallen anderen -waaronder journalisten en wetenschappers. En velen van henzitten in de cel vanwege hun uitspraken.

Pamuk is vooral populair in het buitenland. Veel progressieveTurkse intellectuelen (voor een deel zijn lezerskring) beschouwenhem als lid van de bezittende klasse, omdat hij voortkomt uit eenzeer welvarende familie. Tel daarbij op de - vaak wat wollige - vraagtekens die hij zet bij de veronderstelde voordelen van hetTurkse lidmaatschap van de Europese Unie en het wordt duidelijkdat de man niet een-twee-drie te plaatsen is in het politiekespectrum.

Dat neemt niet weg dat hij zijn nek heeft uitgestoken voor degoede zaak: de vrijheid van meningsuiting in zijn land. Datnationalistische Turken vervolgens emmers drek over hem heenstortten, viel te verwachten: Pamuk is een nestbevuiler; Pamukmoet oprotten of - ietsje subtieler - Pamuk wil de Nobelprijsvoor de Literatuur hebben en hij maakt propaganda voor zichzelfover de rug van zijn vaderland heen.

Justitie en politiek zaten zeer met de affaire in hun maag,want bij de jongste strafrechthervormingen die onder druk vande Europese Unie waren doorgevoerd, had een aantal (liberale)mensen zitten slapen. Daardoor kon het gebeuren dat artikelenover belediging van Turkse instituties als de rechterlijke macht(301/2) of het verspreiden van rancune en haat (216/1) nietwerden versoepeld, maar juist werden aangescherpt.

Vandaar dat rechterlijke macht en politiek de zaak als eenhete aardappel naar elkaar toeschoven. Justitie mag beslissen ofPamuk moet worden berecht op grond van het nieuw, of juist vanhet oude strafrechtsartikel, vond de rechtbank half december enstuurde het ongemakkelijke dossier opgelucht naar minister vanJustitie Cemil Çiçek.

Die liet het drie weken lang smeulen op zijn bureau, voordathij parmantig van Pamuk eiste dat deze zijn excuses zou makenvoor de uitspraken in het Zwitserse interview. Toen dieuitbleven, stuurde hij het pak papier weer terug naar derechtbank. Volgens de nieuwe wet bepaalt niet de minister vanJustitie, maar de rechter of en wie er moeten worden vervolgd,meende Çiçek.

De rechtbank toonde vervolgens de moed de onvermijdelijkewraak van extreme nationalisten te trotseren en liet de zaaktegen Pamuk vallen. Lof kreeg hij in ieder geval vaneurocommissaris Ollie Rehn (Uitbreiding): 'Dit is goed nieuwsvoor Pamuk, maar ook voor de vrijheid van meningsuiting inTurkije.'

De vraag doemt op of deze ene zwaluw wel zomer maakt. Alsinternationaal bekende persoon had Pamuk het makkelijker danbetrekkelijk anonieme derden die eveneens het lef hadden deKoerdische en Armeense kwestie aan te kaarten. Zo werd deTurkse-Armeense journalist Hrant Dink onlangs nog veroordeeld totzes maanden voorwaardelijk op grond van hetzelfde artikel.Volgens Amnesty International lopen er zo'n zestig zaken tegenkritische journalisten, schrijvers en intellectuelen.

Eén van hen is prof. Baskin Oran, politicoloog uit Ankara.Hij hoopt juist niet dat de aanklacht tegen hem en zijnmededader, de jurist prof. Ibrahim Kabaoglu, zal vervallen, wanthij wil 'koste wat kost' worden berecht, meldt hij strijdlustig.In zijn verweer zal hij aantonen dat niet hij de wet heeftovertreden, maar dat juist de aanklager van alles kan wordenverweten, belooft hij.

Maar niet iedereen is zo bekend als Pamuk of is zo politieken juridisch onderlegd als Oran. Daarom moet het wetboek vanstrafrecht zo snel mogelijk op de helling.

Het laten vallen van de aanklacht zal Orhan Pamuk deNobelprijs niet opleveren, maar hem op den duur hopelijk belonenmet iets veel eervollers: het besef dat hij het breekijzer isgeweest dat het uiterst kwalijke artikel 301 uit het wetboek vanstrafrecht heeft losgewrikt.

Meer over