'Turken verwachten steeds minder van EU'

Is de Europese Unie voor Turkije het beloofde land? Voor 70 procent van de Turken luidt het antwoord ja. Maar vele prominente conservatieven geloven niet in de voordelen van het EU-lidmaatschap....

Of het nu gaat om de houding van de Europese Unie jegens Turkije, de kwestie-Cyprus of de Armeense volkerenmoord, Gündüz Aktan staat pal voor de seculiere, kemalistische waarden. Hij is uiterst sceptisch tegenover de veronderstelde voordelen die het EU-lidmaatschap Turkije zal bieden.

Door sommigen wordt hij geprezen als de man die op de bres staat voor de seculiere republiek, anderen verafschuwen hem. 'Die man lees ik niet meer, slecht voor mijn bloeddruk', verzucht een diplomaat uit de EU. Alle pogingen die de regering van premier Tayyip Erdogan doet om op 17 december het ja-woord van de Europese regeringsleiders te krijgen, slaat Aktan hoofdschuddend gade. 'Turkije verliest meer dan het gaat krijgen. Erdogan is te veel gefixeerd op dit lidmaatschap', zegt hij in zijn glimmende kantoor in Ankara.

Het zijn geen vrolijke tijden voor mensen als Aktan. Hij koestert een groot wantrouwen tegen de EU, die volgens hem Erdogan verlokt tot een uitverkoop van Turkse belangen. 'In Europa heersen historische vooroordelen jegens Turkije. Meer nog dan tegen landen als Iran of Egypte. Als je leest wat de Oostenrijkse premier Schüssel allemaal beweert over ons: alsof de Turken weer aan de poorten van Wenen staan.'

Aktan is bang dat het toekennen van meer vrijheden aan minderheidsgroepen als de Koerden, een van de eisen van de EU, leidt tot chaos en ellende in zijn land. 'Ik vind het prima dat Koerden nu onderwijs kunnen krijgen in hun eigen taal en dat ze naar hun eigen radio-uitzendingen kunnen luisteren.' Maar hij vreest dat daarmee het hek van de dam is. De volgende eis wordt dan een zekere regionale autonomie, 'en dat is onacceptabel'. Voor je het weet, willen de Turkse Koerden zich aansluiten bij een Koerdische entiteit in Noord-Irak, wil hij maar zeggen.

De Turkse republiek is één en ondeelbaar, dat is de mantra van zo ongeveer alle Turken. Desintegratie van het land is de grote nachtmerrie. 'Vindt u dat gek? Turkije is het overblijfsel van het grote Ottomaanse rijk, dat na elke oorlog een stukje kleiner werd', onderstreept Aktan.

Het moderne Turkije is een relatief jong land dat zich aan het eind van de Eerste Wereldoorlog wist te ontworstelen aan de greep van de Geallieerden die elk voor zich een stukje van het verslagen Ottomaanse rijk voor zich opeisten. Zij probeerden Turkije in 1922 het Verdrag van Sèvres op te leggen. Daarin hield het land zo ongeveer op te bestaan doordat het als een feesttaart in punten voor de overwinnaars werd opgediend.

De stichter van de Turkse republiek Mustafa Kemal Atatürk en de zijnen wisten dat te voorkomen en de grenzen werden een paar jaar later vastgelegd in het (voor Turkije veel gunstiger) Verdrag van Lausanne. Sèvres staat echter nog steeds symbool voor het wantrouwen dat veel Turken, onder wie Aktan, jegens Europa hebben.

'Mijn landgenoten hebben steeds minder verwachtingen van Europa', zegt Aktan. 'Terecht, u zult zien dat de EU na de start van de onderhandelingen ergens volgend jaar alle technische programma's om Turkije op één lijn te krijgen met de EU-normen eindeloos zal traineren.'

Hij heeft het helemaal niet begrepen op de regeringsploeg van de Gerechtigheids- en Ontwikkelingspartij (AKP) van de premier, die haar wortels heeft in de politieke islam. 'Erdogan is per ongeluk aan de macht gekomen. Het is echt een politiek ongeval geweest. De vorige regering (van premier Bülent Ecevit, red.) had nooit vervroegde verkiezingen moeten uitschrijven.'

Aktan dicht de AKP geen glorieuze toekomst toe. 'Ze ziet de EU als een soort redding.' Als de EU Turkije het ja-woord niet geeft, betekent dat het einde van Erdogan, denkt Aktan hoopvol.

Wat de oud-diplomaat echt dwars zit, is dat de partij volgens hem 'een religieuze component wil toevoegen aan onze seculiere republiek'. En dat is totaal onverenigbaar met de beginselen van Atatürk.

Bijkomend probleem is volgens Aktan dat er geen geloofwaardige oppositie bestaat. De AKP heeft een comfortabele tweederde meerderheid in het parlement. Oppositiepartij CHP, de min of meer sociaal-democratische Republikeinse Volkspartij, biedt geen geloofwaardig alternatief, evenmin als de zieltogende Democratisch Socialistische Partij van Ecevit.

En ter rechterzijde van het seculiere spectrum zijn ze de weg helemaal kwijt. Van de eens zo machtige DYP, de Partij van het Juiste Pad van oud-president Süleyman Demirel en ex-premier Tansu Çiller, is weinig over. Dat geldt evenzeer voor de extreemrechtse MHP van Devlet Bahceli.

Meer over