Zes oplossingenArbeidsmarkt

Tunnels dicht, loonsverhoging? Wat tegen personeelstekorten kan helpen

De arbeidsmarkt is krapper dan ooit en de gevolgen zijn op steeds meer plekken voelbaar. Wat kunnen we doen aan de nijpende personeelstekorten?

Marieke de Ruiter en Jonathan Witteman
Een aspergeteler heeft een aspergesteekmachine aangeschaft: technici installeren de machine. Automatisering kan een oplossing zijn voor personeelstekorten.  Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Een aspergeteler heeft een aspergesteekmachine aangeschaft: technici installeren de machine. Automatisering kan een oplossing zijn voor personeelstekorten.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Meer werken

Slechts 34 minuten per week zouden in deeltijd werkende docenten extra hoeven werken om het personeelstekort in het onderwijs op te lossen. In de zorg zou een verlenging met 48 minuten volstaan. Dat berekende althans adviesbureau McKinsey drie jaar geleden. Nederland mag dan in de Europese top staan als het gaat om het aantal mensen dat werkt, ons land is een hekkensluiter qua aantal arbeidsuren: gemiddeld 31.

De snelste oplossing is volgens hoogleraar arbeidsmarkt Ton Wilthagen dan ook om deeltijdwerkers, vooral vrouwen, te stimuleren meer uren te maken. ‘Maar dan moet het wel lonen. Nu raken deeltijdwerkers soms toeslagen kwijt als ze meer uren maken.’ Het toeslagenstelsel zou dus op de schop moeten, of er moet een ‘voltijdsbonus’ komen voor wie meer dan 35 uur werkt.

Er is daarbij wel een probleem: anders dan columnisten weleens beweren, besteden vrouwen die in deeltijd werken hun vrije uren niet aan yogaklasjes, maar nemen zij gemiddeld 10 uur per week meer onbetaalde arbeid op zich dan mannen, becijferde het Sociaal en Cultureel Planbureau. ‘Als zogenoemde deeltijdprinsesjes meer uren moeten werken, zullen voltijdprinsen meer moeten doen in het huishouden’, aldus Wilthagen.

Meer robots

Een andere oplossing tegen personeelstekorten is technologie. Daarin zit voor Nederland nog rek. Onze industrie telt bijvoorbeeld 209 robots voor elke 10 duizend werknemers, in Duitsland zijn dat er 379, in Zuid-Korea 932, becijferde de International Federation of Robotics. ‘Landen met meer vergrijzing tellen vaak ook meer robots per hoofd van de bevolking’, zegt Anna Salomons, hoogleraar economie aan de Universiteit Utrecht.

In veel gevallen behelst automatisering heel wat prozaïscher oplossingen dan bijvoorbeeld een aspergerobot die het witte goud delft. ‘Kijk naar supermarkten’, zegt Salomons: ‘zelfscanners zijn een manier om het werk van kassabedienden door de klant te laten doen. Idem dito voor café’s waar je je bestelling via een app kunt doorgeven.’ Tegelijkertijd kost het omschakelen naar nieuwe technologie tijd en geld, zoals ook het omscholen van mensen naar branches met nijpende personeelstekorten een goede oplossing is, maar niet zo een-twee-drie voor elkaar te krijgen is.

Meer arbeidsmigranten

De afgelopen decennia verhielpen veel werkgevers personeelstekorten door buitenlandse arbeiders naar Nederland te halen. ‘De makkelijke weg’, noemde de Arbeidsinspectie dit onlangs in haar jaarverslag. Daarin sloeg de dienst alarm vanwege de ‘onthutsende toestanden’ waarin arbeidsmigranten belanden – wanbetaling, intimidatie, dodelijke werkongevallen – en de druk die hun komst op de woningmarkt en het onderwijs legt.

Toch gelooft Wilthagen niet dat we het ons kunnen veroorloven minder arbeidsmigranten naar Nederland te halen. Wel denkt hij dat er beter gekeken kan worden naar de kwaliteiten van migranten die al in Nederland zijn: statushouders. Uit angst voor een ‘aanzuigende werking’ zijn zij tijdens hun asielprocedure aan allerlei beperkingen gebonden, waardoor zij vaak afhankelijk zijn van een bijstandsuitkering.

Hogere lonen

Niemand zou een onwelriekende en immer chagrijnige alleenstaande man serieus nemen als hij beweerde dat zijn vrijgezelle status te wijten is aan vrouwenschaarste. De klachten van werkgevers over schaars personeel lijken daar soms op, na jaren van loonstagnatie en flexibilisering.

Net als de onhebbelijke vrijgezel zou de werkgever zichzelf aantrekkelijker kunnen maken, bijvoorbeeld met hogere lonen of meer vaste contracten. ‘Dit kan helpen, maar voor krapte in de economie als geheel is dat geen volledige oplossing’, zegt Salomons. ‘Je haalt dan deels ook mensen weg bij een ander bedrijf.’

Het omgekeerde is echter ook waar, stelt Wilthagen: met hogere lonen behoud je je personeel. ‘Als loonsverhogingen te lang uitblijven, stemmen werknemers met hun voeten. Bij Schiphol zie je hoe personeel dat geen zin meer heeft om voor 11 euro per uur met koffers te gooien de boel kan laten vastlopen.’

Minder geraniumzitters

In Japan werkt één op de drie 70- tot 74-jarigen nog, terwijl de pensioengerechtigde leeftijd 70 is. In Nederland werkt nog geen 8 procent van de 70- tot 74-jarigen, leren Oeso-cijfers. De reden dat zoveel Japanners op hun oude dag nog de handen uit de mouwen steken, is in veel gevallen een tikje cynisch: hun pensioentjes zijn dikwijls te karig om van te leven. Toch is er wellicht een niet-cynische manier om meer Nederlandse pensionado’s te verleiden tot een doorstart van hun carrière.

Ook niet-gepensioneerde vijftig-plussers en arbeidsgehandicapten zouden meer kansen moeten krijgen op de arbeidsmarkt, vindt Wilthagen. ‘Werkgevers zijn nog steeds op zoek naar het schaap met vijf poten, maar zo selectief kun je niet blijven in tijden van krapte. We moeten werk aan mensen aanpassen, in plaats van mensen aan het werk.’

Meer beroepsdwang

Niet alleen het personeel lijkt de afgelopen maanden ‘op’: ook de huizen en de ruimte. In plaats van meer mensen meer uren te laten werken, zouden we er volgens Wilthagen ook voor kunnen kiezen om de vraag naar arbeid aan te passen aan het huidige arbeidsaanbod. ‘Dat betekent dat we als samenleving keuzes moeten maken over wat vitale sectoren en diensten zijn.’ Het kan ertoe leiden dat openingstijden van winkels worden verkort, menukaarten versoberd en dat we erin moeten berusten dat we af en toe stilstaan voor een dichte tunnel.

De overheid zou ondertussen met subsidies meer invloed kunnen uitoefenen op de beroepskeuze, denkt Wilthagen. ‘Bijvoorbeeld door voor opleidingen tot technisch installateur geen collegegeld meer te vragen.’

Meer over