Troosteloos onvermogen

In het nawoord van de door haar samengestelde en vertaalde verhalenbundel Veertien soorten eenzaamheid van Richard Yates probeert Marijke Emeis een antwoord te vinden op de vraag waarom Yates tijdens zijn leven (1927-1992) niet de algemene bekendheid kreeg die hij verdiende....

Hans Bouman

Even afgezien van het feit dat Emeis hier de wel degelijk bestaande literair geeresseerde lezer over het hoofd ziet, klinkt haar verklaring aannemelijk. Het fatalistische wereldbeeld van Yates stond haaks op dat van de tijdgeest van de Amerikaanse jaren vijftig, waarin hij debuteerde. Dat waren de dagen van Happy Days Are Here Again, toen de (Amerikaanse) burger zich laafde aan zijn nieuwverworven welvaart.

Maar toch. Was het beeld dat werkende auteurs als Cheever en Updike van hetzelfde milieu schetsten, zoveel blijmoediger en zoveel minder confronterend? En was het, ironisch genoeg, niet juist op de top van een nieuwe periode van ongegeneerd materialisme, in 2000, dat Yates' belangrijkste werk, de roman Revolutionary Road, in de VS onder luid gejubel opnieuw werd uitgegeven, en in het kielzog daarvan een keuze uit zijn verhalen?

De conclusie lijkt dat we ons, hoe onbevredigend dat ook is, moeten neerleggen bij het feit dat literaire erkenning en succes nu eenmaal niet vrij zijn van blinde willekeur. Talent helpt, maar is een garantie noch een voorwaarde voor literair succes. Dat eerste is treurig, maar dat tweede ook.

Overigens sluit het verhaal van Yates' gefnuikte literaire loopbaan pijnlijk goed aan bij de thematiek van zijn werk. De hoofdpersonen in Veertien soorten eenzaamheid waarvoor Emeis een keuze maakte uit de bundels Eleven Kinds of Loneliness, Liars in Love en The Uncollected Stories hebben dikwijls net als Yates tijdens de Tweede Wereldoorlog in het leger gezeten en daar tbc opgelopen. Daarna zijn ze gedurende lange tijd in tehuizen verpleegd, om vervolgens een onbeduidend kantoorbaantje te krijgen. Ze zitten gevangen in een beklemmend huwelijk, waarin ruzies om niets en onvermogen tot communicatie kernbegrippen zijn, en dromen van een literaire doorbraak a F. Scott Fitzgerald en Ernest Hemingway.

In 'Nergens last van' wordt de wegens tbc in een ziekenhuis verpleegde hoofdpersoon bedrogen door zijn echtgenote, die niet langer tegen de werkelijkheid (en hun gezamenlijke ontkenning daarvan) is opgewassen.

Ook in 'Een masochistisch trekje' speelt ontkenning van de werkelijkheid het ontslag van de hoofdpersoon een belangrijke rol. In 'Iets leuks met iemand die je niet kent' lijkt voortdurend het moment aanstaande waarop een krengerige schooljuf zich zal ontpoppen als 'toch wel een goedbedoelend mens'. Maar nee dus.

Misschien wel het mooiste verhaal is 'Leugens in de liefde', dat gepireerd is op de tijd die Yates met vrouw en kind doorbracht in Londen. De beschrijving van de troostelozestad, 'met 's winters zijn zwavelachtige smog die alles geel besmeurt en zelfs door gesloten deuren en ramen heen sijpelt en dan in huis blijft hangen, zodat hij op je huiverende, huilende ogen slaat', is overtuigend en indringend. Hetzelfde geldt voor het beeld van het jeugdige Schotse hoertje dat de hoofdpersoon op Piccadilly Circus oppikt nadat hij en zijn vrouw uit elkaar zijn gegaan, en met wie hij een tot mislukken gedoemde verhouding krijgt.

Uit curiositeit heeft Emeis in deze bundel ook een verhaal opgenomen waarin Yates zijn integriteit opofferde aan zijn behoefte aan succes. In dit zeer humoristische verhaal, 'Een herstellend ego', verbeeldt een opnieuw van tbc herstellende man zich hoe zijn vrouw zal reageren op het feit dat hij per ongeluk een pas gekocht theekopje heeft gebroken. Diverse scenario's passeren de revue, maar telkens ontpopt vrouwlief zich als de vleesgeworden onredelijkheid. Als zijn echtgenote uiteindelijk thuiskomt, laat de hoofdpersoon alle goede intenties uit zijn fantasiescenario's varen en gedraagt hij zich bot en tactloos. Tot zijn verbijstering ondervindt hij louter hartelijkheid en begrip.

Zelfs als Yates, bij wijze van uitzondering, humoristisch schrijft, is er de bittere ondertoon van miscommunicatie. Door volstrekte willekeur valt die ditmaal positief uit, maar zij draagt reeds het onheil in zich dat bij latere gelegenheden ongetwijfeld genadeloos zal opspelen. Voor een bevrijdende lach is bij Yates geen plaats.

Meer over