Tories knock-out door verdeeldheid

De Britse Conservatieve Partij had vrijdag veel weg van een murw geslagen wereldkampioen boksen die, na jarenlange heerschappij, plotseling tegen een verschrikkelijke knock-out was opgelopen....

Van onze correspondent

LONDEN

In het hoofdkwartier van de partij, aan Londens Smith Square, heerste donderdagnacht, toen de woordvoerders van de partij niet langer konden volhouden dat de exit polls van BBC en ITV best wel eens helemaal fout konden zijn, een begrafenisstemming. De stemming daalde tot een absoluut nulpunt, toen bleek dat invloedrijke partijgenoten als Rifkind, Portillo, Forsyth en Lang in hun districten waren weggevaagd.

Sleaze, de verdeeldheid over Europa en de behoefte van het Britse volk aan verandering na de langste periode van een-partijbestuur in deze eeuw, waren de meest gehoorde verklaringen voor de nederlaag. Bijna alle Conservatieve kandidaten die ervan verdacht worden betrokken te zijn geweest bij kwesties als 'parlementsvragen voor cash' en andere onregelmatigheden, verloren inderdaad hun zetel.

Volgens David Willetts, schrijver van het Conservatieve verkiezingsprogramma, had, naast de verdeeldheid, ook de florerende economie in het nadeel van zijn partij gewerkt. 'Omdat het zo goed gaat, waren de kiezers bereid meer risico te nemen en Labour een kans te geven.'

Kenneth Clarke, ex-minister van Financiën, vond die verklaring belachelijk. Hij vond dat in de campagne juist te weinig de nadruk was gelegd op de goede economische ontwikkelingen, 'en veel te veel op Europa'.

Neil Kinnock, de Labourleider die in 1992 werd verslagen, trok in de zoektocht naar een verklaring een parallel met zijn eigen partij en de diepe verdeeldheid die Labour lang parten speelde. 'De Conservatieven hebben de afgelopen jaren de indruk gewekt zichzelf belangrijker te vinden dan het land. Wij hebben daarvoor in de jaren tachtig een hoge prijs betaald, hetzelfde is hun nu overkomen. Het Britse volk heeft verdeelde partijen altíjd afgestraft.'

In Schotland en Ierland volstonden al die verklaringen echter niet. De Conservatieven verklaarden zich de afgelopen weken rigoureus tegen Labours plannen voor een Schots parlement en een assemblee in Wales. Die zouden het Verenigd Koninkrijk in gevaar brengen. De kwestie werd in beide regio's het centrale onderwerp in de campagne.

In Schotland verloren de Conservatieven vervolgens alle elf zetels die de partij er in 1992 had veroverd. Ook in Wales staat de partij sinds donderdag op nul zetels. Conservatieven in beide regio's riepen vrijdag op tot een herziening van het partijstandpunt over decentralisatie.

'We zullen een intellectueel meer uitdagend standpunt moeten innemen dan alleen maar ''nee'' zeggen', zei een woordvoerster van de Schotse Conservatieven vrijdag.

Terwijl donderdagnacht nog lang niet alle uitslagen bekend waren, begonnen in en rond Smith Square de speculaties over de opvolging van Major. Die werden sterker nadat de ex-premier vrijdagochtend had verklaard te zullen aftreden, zonder daarbij overigens een termijn te noemen. De verkiezing van een nieuwe leider wordt enigszins vergemakkelijkt door het afhaken van twee serieuze kandidaten, Rifkind en Portillo.

Bij de verkiezing van een nieuwe leider zal opnieuw de diepe verdeeldheid binnen de partij naar voren komen. De keuze gaat tussen een kandidaat van de gematigde vleugel (Clarke, Heseltine, Dorrell) of een partijlid uit het eurosceptische kamp (Redwood, Hague).

Alle Conservatieven die donderdagnacht en vrijdag voorbijkwamen op het BBC-scherm, verklaarden plechtig dat de partij nu behoefte had aan een sterke figuur die een brug kan slaan tussen beide kampen. Dat maakt de spoeling dun: Clarke is onaanvaardbaar voor de sceptici (sommigen onder hen schoven hem vrijdag ronduit de nederlaag in de schoenen), de gematigde factie dreigt en masse de partij te verlaten als Redwood aan het bewind komt.

De eurosceptici hebben in de nieuwe Conservatieve fractie een ruime meerderheid. Van de 163 parlementsleden die werden gekozen, voerden er 94 campagne met een anti-Europese agenda. Het is echter de vraag of zij het risico aandurven Redwood naar voren te schuiven, met als mogelijk gevolg een splitsing.

De uitslag van de verkiezingen versterkte hun positie ook niet echt: 'Europa' bleek voor de kiezers een veel minder belangrijk item dan zij dachten: ongeveer 150 uitgesproken Conservatieve Europa-haters verloren en de Referendum Partij kreeg geen poot aan de grond.

De oude Heseltine (64) of de jonge Hague (36) voldoen nog het meest aan het profiel van de bruggenbouwer. Heseltine zou als een tussenpaus kunnen fungeren tot de Conservatieve partij in rustiger vaarwater komt, Hague zou in de wildernis ervaring kunnen opdoen voor een gooi naar het premierschap in 2002 of 2007.

Mogelijk zet de partij de Europa-discussie even op een laag pitje. Dat kan, de beslissingsmacht over euro en EMU ligt nu immers bij Labour. Zo zou er toch nog iets positiefs voortkomen uit de nederlaag, namelijk het wegnemen van de directe dreiging van een splitsing. 'Wij hoeven even helemaal niks te doen', zei een parlementslid vrijdag, 'we moeten ons nu eerst gaan concentreren op onszelf. We moeten ons hergroeperen.'

Alan Clark, de voormalige minister die na een afwezigheid van vijf jaar terugkeerde in het parlement, zei vrijdag een splitsing onwaarschijnlijk te achten, maar op andere gronden. 'Na deze ramp zijn we een kleine partij geworden. Als we ons nu ook nog gaan opdelen, blijft er helemaal niets over.'

Bert Wagendorp

Meer over