Topmanagers niet langer zeker van hun baan

Phil Watts van Shell is de laan uitgestuurd. Michael Eisner van Disney deed een stap opzij. Is de bestuursvoorzitter speelbal geworden van aandeelhouders?...

Bestuurslid Leen van Zwol van Nationale-Nederlanden ontving journalisten eind jaren tachtig rond de keukentafel van zijn rijtjeswoning in Rotterdam, waar in boerenbont-kopjes koffie werd geserveerd, onderwijl filosoferend over de dramatische gevolgen die meer zeggenschap van de aandeelhouders voor de beurs van Amsterdam zou hebben.

De bestuursleden van de Algemene Bank Nederland (ABN) hadden in het hoofdkantoor aan de Vijzelstraat hun eigen lift met Jugendstil-ornamenten. Koffie werd geserveerd door bedienden met witte handschoenen in zwarte pandjesjas. De jaarlijkse confrontaties met de media en de aandeelhouders waren ontspannen. Zelfs de Latijns-Amerikaanse schuldencrisis en de enorme voorzieningen die de banken daarvoor moesten treffen of de ondergang van de hypotheekbanken deden geen koppen rollen.

Topmanager was nog een fijn vak. De bezoldiging was misschien niet exorbitant, maar goed genoeg om een villa in 't Gooi te kopen. In 1987, het eerste jaar waarin de Volkskrant een salarislijst van bestuurders van beursgenoteerde ondernemingen publiceerde, was parvenu Jos Dreessens van het jonge optiebedrijf AOT lijstaanvoerder met een salaris van 2,7 miljoen gulden. De topman van Koninklijke Shell volgde op eerbiedige afstand met ruim 1,9 miljoen gulden. Slechts twaalf beursbedrijven betaalden hun bestuurders een salaris van meer dan een miljoen gulden.

Bloed vloeide er zelden. Slechts in het geval van een bankroet zoals bij Ogem of Van Gelder Papier wilden de commissarissen of de overheid ingrijpen. Men keek voor de rest met een gerust hart toe hoe de grote bedrijven door hun vertrouwelingen werden bestuurd.

Opvolgers werden gekozen op basis van anciiteit. Bestuursvoorzitter Jan Hooglandt van Hoogovens werd bij zijn pensionering opgevolgd door zijn tweede man Olivier van Royen. Die werd weer opgevolgd door zijn tweede man Maarten van Veen. Allen haalden hun pensioen. Staalcrises, mislukte fusies, verliezen en eindeloze reorganisaties waren slechts smetjes op een onberispelijk blazoen. Ruzie was er hooguit met vakbonden.

Nu is de topmanager kop van Jut van de aandeelhouders geworden. 'En paradoxaal genoeg spannen die nu samen met de vakbonden. Zelfs de werknemersorganisaties verheffen nu vooral hun stem als beleggers van pensioengelden', zegt Patricia Peter van het Institute of Directors in Londen.

Sir Geoffrey Owen van de London School of Economics stelt dat de grote beleggers nu ook in Europa hun tanden laten zien. 'De trend is in de jaren tachtig in de VS gezet waar raiders bedrijven trachtten over te nemen die zich niet genoeg inspanden voor hun aandeelhouders. Dat leek toen een goed idee. Maar de vraag is of het nu niet is doorgeslagen.'

Gemiddeld zit de huidige topman drie jaar op het directiepluche, terwijl zijn voorganger van begin jaren negentig nog negen jaar de voorzittershamer hanteerde. Slechts 14 procent haalt zijn pensioen. Patricia Peter: 'Tegenwoordig zijn ze een soort voetbaltrainers geworden.'

Aandeelhouders zijn zich meer dan ooit bewust dat de kwaliteit van het management van grote invloed is voor het succes van de onderneming. 'Topmanagers die de verwachtingen niet kunnen waarmaken, moeten wijken. Meestal worden ze niet ontslagen, maar nemen ze zelf wel ontslag', aldus Peter.

De sfeer in de directiekamer lijkt soms op die van een casino. Goede beslissingen kunnen managers dankzij optieregelingen miljoenen opleveren, ongelukkige besluiten worden onverbiddelijk afgestraft met ontslag al dan niet met een gouden handdruk.

Dr. Reza Borr geeft cursussen crisismanagement aan topmanagers in Londen. 'De stress onder topmanagers is groot. De druk om verwachtingen waar te maken of zelfs te overtreffen, goede relaties met alle partijen te onderhouden, conflicten te beslechten en dan ook nog te waken over de eigen gezondheid is te veel gevraagd', constateert hij.

Borr zegt dat het nu veel moeilijker is om voor langere periode optimaal als topmanager te functioneren. 'Veranderingen vinden razendsnel plaats. Daar moet je voortdurend op reageren. Slechts enkelen, zoals Jack Welch van General Electric, lukt dat.'

Bred Dewey, partner van Renoir, Christian & Timbers (een van 's werelds grootste headhuntersfirma's), beaamt dat managers open moeten staan voor verandering. 'Topmanagers moeten risico's beheersen in ruil voor een beloning.'

Topmanagers lijken tegenwoordig verantwoordelijk te kunnen worden gesteld voor alle mogelijke fouten binnen bedrijven. Patricia Peter: 'Het gaat te ver om te zeggen dat de hoogste baas iedere fout wordt aangerekend. Maar hij of zij is wel verantwoordelijk als onder zijn leiding een cultuur bestaat die deze fouten mogelijk heeft gemaakt.'

Soms lijkt leidinggeven op Russische roulette. In Groot-Brittannierd onlangs vier managers van spoorwegbeheerder Railtrack doodslag ten laste gelegd. In 2000 kwamen bij een ontsporing van een trein ten noorden van Londen vier mensen om. Oorzaak was een kapotte rail. De managers moesten hun verantwoordelijk voor achterstallige onderhoud niet alleen bekopen met ontslag maar ook met een strafrechtelijke vervolging. Patricia Peter hekelt de wijze waarop justitie hierbij handelt. 'Wij dringen al langer aan op een nieuwe wetgeving voor corporate manslaughter waarbij in deze gevallen bedrijven in plaats van individuen verantwoordelijk worden gesteld, behalve dan wanneer de manager direct bij het incident betrokken is geweest.'

De meeste topmanagers besluiten hun komeetachtige carri nog niet in de cel, maar de kans dat ze hun pensioen halen is tegenwoordig klein. Een bolwerk van managersstabiliteit als Hoogovens nu Corus versleet de afgelopen drie jaar vier bestuursvoorzitters. De beurskoers is een genadeloze barometer. Zelfs bedrijven die tot voor kort bolwerken van conservatisme waren, worden nu afgerekend op hun beursprestaties. Michael Eisner, twintig jaar alleenheerser bij Disney, moest een stap opzij zetten. Zelfs Shell, een bedrijf dat de topman minimaal een baan tot zijn zestigste garandeerde, moest voor het eerst twee topbestuurders ontslaan.

'Nieuwe bezems vegen schoon', is nu het parool. Maar het botweg vervangen van de top hoeft niet altijd het rendement ten goede te komen. Topbestuurders zijn mede-schuldig aan het feit dat ze kop van Jut zijn geworden. Owen: 'Veel toplieden hebben sterallures gekregen. Ze leiden een bestaan vol glamour zoals Jean-Marie Messier van Vivendi. Maar wie hoog stijgt, kan diep vallen.'

Meer over