Toetreding tot EU stemt somber in Visaginas

Het leven is mooi in Visaginas, de Litouwse stad die bloeit dankzij de kerncentrale van sovjet-makelij. De EU eist echter ontmanteling....

De elektriciteit voor op een willekeurig moment bijna 1 miljoen koelkasten, bijna 3 miljoen televisies en 600 duizend waterkokers. Dat is de prijs die Litouwen, met 3,5 miljoen inwoners, als het ware betaalt voor de toetreding tot de Europese Unie. Want de kerncentrale van Ignalina, leverancier van 80 procent van de elektriciteit in Litouwen en exporteur naar Letland en Wit-Rusland, wordt met ingang van volgend jaar op last van de EU ontmanteld. De eerste reactor wordt in 2005 stilgelegd, de tweede in 2009.

'We sluiten de centrale niet omdat wij dat willen, maar omdat de EU dat wil', vat Marius Laurinavicius van het dagblad Lietuvos Rytas de Litouwse gevoelens samen. Met de ruim 80 procent aan nucleair opgewekte elektriciteit is Litouwen koploper in de wereld, gevolgd door Frankrijk, met 77 procent.

Ignalina, een gigantisch complex in een landschap waarin bossen en platteland elkaar afwisselen, mag in Litouwen staan voor schone energie, elders valt al gauw het woord 'Tsjernobyl'. In die Sovjet-centrale deed zich in april 1986 een kernramp voor in reactor vier, van het type RMBK-1000. Ignalina is met reactoren van het type RMBK-1500 een broertje. Veiliger, maar toch.

De EU stemt somber in Visaginas, de stad die in 1975 uit de grond werd gestampt om de hoofdzakelijk Russische werknemers van de kerncentrale van huisvesting te voorzien. Het is mooi wonen in Litouwens jongste stad, is ook de opvatting buiten de stad van 34 duizend inwoners. Verscholen in de naaldbossen staan overwegend witte en rode flats met centrale verwarming en stromend water. Dat er alleen in de hoogte is gebouwd, deert ook niemand: Visaginas geldt als een groene stad. Met in de buurt het Drukshiai-meer, door de Ignalina gebruikt voor koelwater, en het belangrijkste natuurgebied in Litouwen.

Vraag het twee willekeurige cafzoeksters en ze hebben familie bij de Ignalina werken. De vader van Nadja (24) en de zus van Natasha (26). Ze drinken een pils op het terras van Avakona, in de Jaunystes gatve. Nadja: 'Dit is een stad om een kind op te laten groeien. Het is schoon. Er is weinig verkeer. Er is weinig criminaliteit. Maar nu leven we in onzekerheid.' Natasha: 'Mijn zus werkt al twaalf jaar bij de Ignalina. Als die sluit heeft ze niks meer.'

Als Nadja en Natasha wordt gevraagd hun naam op te schrijven doen ze dat in het cyrillisch. Al zijn ze in Litouwen geboren, ze wonen in een Russische enclave. Ook Viktor Sevaldin, directeur van Ignalinos Atomine Elektrine, spreekt alleen Russisch. Meer dan 80 procent van de werknemers in de centrale is Rus, overgeplaatst in de tijd dat Litouwen nog tot de Sovjet-Unie behoorde.

Door de op handen zijnde ontmanteling zijn er van de 5000 werknemers nog 3900 over. In 2015 zullen dat er nog 400 zijn. Sevaldin ziet de ontmanteling met gemengde gevoelens tegemoet. 'Het is een politiek besluit om de centrale te sluiten. In 1986 was de tweede reactor klaar en die had dertig jaar meegekund. Er zou nog een derde, modernere reactor worden gebouwd. Daar is het door Tsjernobyl niet meer van gekomen. Voorlopig gaan we ervan uit dat de ontmanteling van beide reactoren in totaal 900 miljoen euro kost. Daarvan wordt 70 procent betaald door de EU en andere donoren. Dat is misschien nog een voordeel, na dertig jaar zou het veel moeilijker zijn geweest te sluiten zonder die steun.'

Sevaldin (55) weet zich nog voor jaren verzekerd van werk, want een ontmanteling duurt zeker dertig jaar. 'En dan moet het afval nog worden opgeslagen. Dat gebeurt hier. Het schept werkgelegenheid, misschien kunnen we er nog geld mee verdienen, want ik neem aan dat de opslag van kernafval aan de oostelijke grens van de Unie als betere optie wordt ervaren dan in het centrum.'

Probleem voor Visaginas is, erkent Sevaldin, dat alle bedrijven in de buurt hun bestaansrecht ontlenen aan de kerncentrale. 'Van drukkerij tot busmaatschappij. Er worden pogingen ondernomen enkele bedrijven te privatiseren. Maar voorlopig is de Ignalina hun enige klant. Hoopvol is wel dat zich een kledingfabriek, de eigenaar is Duits, in de stad heeft gevestigd. Maar er zijn veel meer van dit soort initiatieven nodig.'

Waar Visaginas zich aan vasthoudt is een uitspraak van president Rolandas Paksas dat Litouwen een nucleaire natie moet blijven. Wat Sevaldin betreft is het de beste optie. 'We hebben geen olie of gas. Een mogelijkheid zou zijn iets met de drie Baltische landen samen te doen. Estland is voor, Letland doet er het zwijgen toe, maar neemt wel nu wel elektriciteit bij ons af. Misschien zouden we zelfs aan andere markten in de EU kunnen leveren. Maar het zou alleen met westers kapitaal kunnen, want Litouwen heeft er het geld niet voor.'

Zal Visaginas de toetreding tot de Europese Unie overleven? De vrees is dat veel bewoners wegtrekken en de stad een spookstad wordt. Somber worden de werkloosheidscijfers aangehaald. Zijn die in Litouwen in 2003 tot 10 procent gedaald, in Visaginas zit nu slechts 5 procent van de beroepsbevolking zonder baan. De ontmanteling levert de komende dertig jaar ondanks al het banenverlies ook nog werk op: naar schatting 1000 tot 1800 banen.

Sevaldin: 'Als bedrijf zijn we ons natuurlijk bewust van de gevolgen die sluiting heeft. We proberen sommige afdelingen niet alleen af te stoten, maar ook op weg te helpen door kapitaal mee te geven. Maar het is niet voor niets dat Vilnius extra geld vrijmaakt voor uitkeringen in deze regio.'

In de mogelijke scenario's is het begrip townzombie al eens gevallen. Mindaugas Survilas, directeur van het plaatselijke centrum voor drugsverslaafden, is een van de echte pessimisten. Zijn centrum heeft dertig plaatsen en kan daarmee volgens hem de vraag nu al niet aan. Door de Ignalina lopen met name kinderen een groter risico. 'Er wordt veel in ploegendienst wordt gewerkt, daardoor is er minder toezicht. In sommige gezinnen kan geld misschien iets compenseren. Maar als dat straks wegvalt... Deze stad gaat dood. Hoe dan ook. En de mensen willen het niet weten.'

Meer over