AnalysePolitiek

Toeslagenaffaire en coronacrisis laten heel het Binnenhof kraken, val van het kabinet lijkt meest waarschijnlijke scenario

Premier Mark Rutte donderdag aan het videobellen in het Torentje. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Premier Mark Rutte donderdag aan het videobellen in het Torentje.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

PvdA-leider Lodewijk Asscher blies donderdag de aftocht vanwege de toeslagenaffaire, het kabinet volgt waarschijnlijk vrijdag. Twee maanden voor de verkiezingen en midden in de coronacrisis is de Nederlandse politiek in een wervelwind verzeild geraakt.

Het politieke einde van Lodewijk Asscher donderdagochtend ergens op een stoep in Amsterdam vertelde alles over de staat van de Nederlandse politiek in dit tijdperk. Eerst maakte de PvdA-leider in een korte videoboodschap zijn aftreden als lijsttrekker bekend vanwege zijn rol in de toeslagenaffaire. Daarna ging hij weer in quarantaine vanwege de coronacrisis – een van zijn kinderen is besmet.

Een pandemie in combinatie met een ongekend schandaal rond de jacht op vermeende toeslagenfraudeurs: het zijn de krachten die het Binnenhof met de dag meer doen kraken. Zelden was het zo kort voor de verkiezingen zo onrustig.

Verkiezingsposters door de shredder

De PvdA is nu al de derde partij die haar verkiezingsposters door de shredder kan halen. Eerder moest het CDA de affiches met het hoofd van Hugo de Jonge in de prullenbak gooien. De minister van Volksgezondheid kon het bestrijden van de coronacrisis bij nader inzien toch niet combineren met het lijsttrekkerschap. Bij Forum voor Democratie gingen de poster met Thierry Baudet en sidekick Theo Hiddema naar het oud papier. De laatste werd ‘onbehaaglijk’ van het bagatelliseren van het coronavirus door zijn partij en vertrok op de valreep weer.

De voorlopige apotheose van alle deining moet nog komen. Het kabinet Rutte III valt waarschijnlijk vrijdag over de toeslagenaffaire. Zelfs binnen de VVD schatten ze de kans in rond de 80 procent, zo viel achter de schermen te vernemen.

Weinig fiducie

De regeringspartijen voerden donderdagavond nog overleg in eigen kring. In het zogenoemde bewindspersonenoverleg – een wekelijkse bijeenkomst van bewindspersonen en de top van hun fractie in de Tweede Kamer – werd de strategie voor de ministerraad van vrijdag besproken. Veel fiducie in het voortbestaan van het kabinet was bij geen van die vier bijeenkomsten te bespeuren.

Dat de coalitie een minimale meerderheid van 75 zetels heeft in de Tweede Kamer speelt daarbij een rol. Premier Mark Rutte gaat volgende week alleen het debat met de oppositie aan als hij zeker weet dat alle Kamerleden van de regeringspartijen uiteindelijk tegen de onvermijdelijke motie van wantrouwen stemmen. De premier wil zijn lot in eigen hand houden en niet weggestuurd worden door een motie van Geert Wilders (PVV) of Jesse Klaver (GroenLinks).

Geen garantie voor Rutte

Het probleem is alleen dat de andere regeringspartijen hem die garantie van honderd procent steun vooraf niet kunnen of willen geven. Er wordt zelfs gesproken van ‘een absurde eis’. De toeslagenaffaire draait deels om het verkeerd voorlichten van de Tweede Kamer, zo merkt een coalitiebron op. Hoe kan Rutte nu dan eisen dat Kamerleden bij voorbaat ‘tekenen bij het kruisje’?

De kopstukken van de vier partijen in het kabinet – Mark Rutte (VVD), Wopke Hoekstra (CDA), Sigrid Kaag (D66) en Carola Schouten (ChristenUnie) – gaan vrijdag in de ministerraad de knoop doorhakken. In de Trêveszaal komen de toeslagenaffaire en de coronacrisis dan ook weer samen. De belangrijkste zorg van alle regeringspartijen is dat bij het grote publiek de indruk ontstaat dat na een kabinetsval het bestrijden van de pandemie in gevaar komt. Dat wil iedereen voorkomen.

‘Harmonieus besluit’

De verwachting is dan ook dat er een ‘harmonieus’ besluit komt. Niemand wil slaande deuren of hoogoplopende ruzies. De komende weken moeten er weer belangrijke beslissingen genomen worden, zoals het mogelijk instellen van een avondklok. ‘Dan gaan we elkaar nu niet eerst de tent uitvechten’, aldus een bron rond het kabinet.

De VVD zal zich uiteindelijk waarschijnlijk vrij eenvoudig schikken in een kabinetsval. Bij de partij van Rutte viel de afgelopen dagen al te horen dat de toeslagenaffaire alle reden geeft om af te treden, maar alleen vanwege de coronacrisis zou het toch beter zijn om aan te blijven.

Demissionaire toestand

Op de coalitiegenoten maakte dat weinig indruk. Na de verkiezingen zal het huidige kabinet ook nog maandenlang in demissionaire toestand de coronacrisis moeten bestrijden. Door nu al op te stappen wordt die periode slechts met twee maanden verlengd.

Daar komt nog bij dat het kabinet de steun van de Tweede Kamer hard nodig heeft. Tegen de zin van nagenoeg de hele oppositie aanblijven, gaat weinig goodwill opleveren, zeker nu iemand als Asscher wél is opgestapt. Als het kabinet ook verantwoordelijkheid neemt voor de toeslagenaffaire, zullen de verhoudingen eerder verbeteren dan verslechteren.

Voordeel van de twijfel

Na een eventuele gang naar koning vrijdag, gaat de blik waarschijnlijk al weer snel naar de verkiezingen van 17 maart. Hoekstra en Rutte zullen gewoon aanblijven als lijsttrekker. Anders dan Asscher zijn ze allebei onomstreden binnen hun partij.

Bij de VVD lijken ze ook niet bevreesd dat de nu zo waarschijnlijke kabinetsval negatief afstraalt op de premier. Door de coronacrisis en de toeslagenaffaire zijn het uiterst roerige tijden. En de liberalen weten ook: in uiterst roerige tijden krijgt de zittende leider vaak het voordeel van de twijfel.

Lees verder:

Druk toeslagenaffaire wordt te groot: PvdA-leider Asscher stapt op
Lodewijk Asscher vertrekt als lijsttrekker van de PvdA. Door de discussie over zijn rol in de toeslagenaffaire zag hij zichzelf niet meer in staat om de partij een goede verkiezingsuitslag te bezorgen. Nummer drie op de lijst, Kamerlid Lilianne Ploumen, geldt als de belangrijkste kandidaat om hem op te volgen.

Klaver voert de druk op het kabinet op: ‘Als dit niet zwaar genoeg is om af te treden, wat dan wel?’
Onder oppositiepartijen in de Tweede Kamer zwelt de roep aan om het aftreden van het hele kabinet vanwege de toeslagenaffaire. In navolging van de SP en de PVV vindt ook GroenLinks inmiddels dat er niets anders op zit. ‘GroenLinks vraagt niet snel om het aftreden van een heel kabinet. Maar als dit daar niet zwaar genoeg voor is, wat dan wel?’, aldus partijleider Klaver.

Meer over