Toen tegen apartheid, nu tegen aids

De komende week gaat in Zuid-Afrika de rechtszaak verder van de geneesmiddelenindustrie tegen de regering. Inzet: de beschikbaarheid van goedkope medicijnen tegen ziekten als aids....

STRANDBROEK, gympen, atletisch lijf, gebruind gelaat. Wie Zackie Achmat op deze zomerse ochtend de espressobar Nino's in Braamfontein, hartje Johannesburg, ziet binnenkomen, verwacht niet direct dat deze man aan het hoofd staat van een actiegroep die de farmaceutische industrie de stuipen op het lijf jaagt.

Hij lijkt meer op een beachboy uit Kaapstad. Dat klopt - deels. Abdurrazack - Zackie - Achmat (39) woont vlak bij het strand van Muizenberg, een dorp op het Kaapse schiereiland. Hij groeide op in Kaapstad, in een familie met Maleisische, Indiase, Khoi, Duitse en Ierse wortels. Hij is homo, en al bijna een kwart van zijn leven HIV-positief.

Achmat is voorzitter van de Treatment Action Campaign, een invloedrijke Zuid-Afrikaanse actiegroep die eist dat de Derde Wereld goedkope medicijnen krijgt voor ziekten als aids. Vorige maand werd de TAC door de rechtbank in Pretoria toegelaten als getuige-deskundige bij een proces dat over de hele wereld grote aandacht trekt. De inzet is hoog: de fine fleur van de grote farmaceutische concerns wil voorkomen dat de Zuid-Afrikaanse regering een wet invoert die het patentrecht aan de kant schuift.

De TAC steunt in de procedure de regering, al heeft de actiegroep ernstige kritiek op de houding van president Thabo Mbeki tegenover de aids-epidemie in zijn land. Achmat is van jongs af aan lid van het ANC. Als 14-jarige, bij de scholierenopstand van 1976, gooide hij stenen naar de politie, hij was mede-oprichter van de ANC-jeugdliga in de Kaap, sloot zich aan bij de communistische partij, zat in de gevangenis.

De TAC werd geboren toen een vriend van hem stierf, in december 1998. 'Op zijn herdenkingsdienst spraken we erover hoe weinig we eigenlijk van anti-aids-middelen wisten, hoe duur die waren, dat de bestaande aids-organisaties in Zuid-Afrika er weinig tegen deden omdat ze te nauwe banden hadden met de regering en de industrie. Ik had toen net een e-mail gekregen van iemand uit Amerika. ''Ik dacht dat tegenwoordig niemand meer aan aids hoeft dood te gaan'', stond erin.

'Dat maakte ons woedend. Het was de schok van het besef dat daar, in de VS, mensen dankzij medicijnen normaal kunnen blijven leven als ze met HIV besmet raken, terwijl ze hier sterven. We begonnen met tien mensen en een hongerwake op de stoep van de Saint George's kathedraal in Kaapstad.

'Daarna ging het snel. De TAC heeft nu een paar duizend leden, krijgt onder meer hulp van de universiteit van Johannesburg, van Artsen zonder Grenzen en van het Aids-consortium, een non-gouvernementele organisatie die wordt gefinancierd door het Nederlandse Hivos. En wat essentieel is: de actiegroep verwierf de morele steun van de Zuid-Afrikaanse vakbeweging en de kerken. De bonden van Cosatu, de strategische partner van het ANC, vielen vorig jaar het omstreden aids-beleid van president Mbeki af.'

- Hoe verklaart u die merkwaardige flirt die Mbeki vorig jaar begon met de zogeheten aids-dissidenten, een randgroep die meent dat aids een gevolg is van armoede?

'Thabo Mbeki zocht een uitvlucht. Ik herken het wel, die neiging de vreselijke werkelijkheid te ontkennen. In 1981, midden in de strijd tegen apartheid, hoorde ik zelf voor het eerst van aids. Het moet een samenzwering van rechts zijn, dacht ik eerst. Het was toch onmogelijk dat er opeens een ziekte was die het alleen gemunt had op homo's en zwarten?

'Later besefte ik dat het mijn vorm van ontkenning was, omdat ik zelf ook tot de risicogroep behoorde. Toen ik bij een medisch onderzoek hoorde dat ik HIV-positief was, was het geen verrassing meer voor me.

'Het tragische van Mbeki is dat alle kritiek op hem lang niets hielp. Het maakte alleen maar dat de president en het ANC zich dieper ingroeven, want zo reageren ze helaas op kritiek van buiten. Maar toen Cosatu Mbeki in oktober voor een gehoor van drieduizend mensen vertelde dat hij fout zat, begon het ANC bij te draaien en deed de president een stap terug.

'Het probleem met Thabo Mbeki is dat hij zich omringd heeft met slechte adviseurs. Neem zijn rechterhand, Essop Pahad. Minister in het presidentieel kantoor. Deze man was hiervoor hoofdredacteur van de World Marxist Review, destijds de luidspreker van het Kremlin. Zo iemand heeft ook nu nog geen benul van democratie. Kijk, iedereen maakt fouten, maar de adviseurs van Mbeki zijn niets veranderd. Ze hebben de democratische golf hier in Zuid-Afrika niet meegemaakt. Hun mentaliteit is: de leider heeft altijd gelijk, ook als hij onzin verkoopt.'

- Tevreden met het verloop van de rechtszaak, tot dusverre?

'Het is hoopgevend dat we onze argumenten kunnen laten horen. Maar laat duidelijk zijn dat we geprobeerd hebben deze gang naar de rechter te voorkomen. We hebben de farmaceutische industrie al ruim twee jaar geleden gezegd: als je bang bent dat dit wetsvoorstel jullie patentrecht schaadt, waarom maken jullie dan niet een ander voorstel, dan leggen wij het aan de regering voor. Ze zouden ernaar kijken, we hebben er nooit meer van gehoord.

'Daarna was er nog een bemiddelingspoging, die ze ook afbliezen. De enige verklaring die ik ervoor heb, is dat ze alleen maar tijd proberen te rekken. Hoe langer uitstel, hoe minder schade ze lijden. Zo cynisch is het.

'Want hoe rekenen ze? Als Zuid-Afrika deze wet erdoor krijgt, zullen andere ontwikkelingslanden volgen. En als de prijzen van de producten in de Derde Wereld omlaaggaan, dan zal de consument in de tot dusverre zo lucratieve markten in de VS, Europa en Japan zich ook gaan afvragen waarom hij nog hoge prijzen moet betalen. De riante winsten lopen gevaar.'

- Geneesmiddelenconcerns als het Amerikaanse Merck kondigden onlangs aan dat het arme landen twee aids-remmers gaat leveren tegen kostprijs, ofwel eentiende van de westerse winkelprijs. U heeft dat soort aanbiedingen tot dusverre als pr-acties afgedaan. Is dit meer?

'Het is in ieder geval een serieuze uitdaging. Zelfs de Financial Times heeft de industrie inmiddels beschuldigd van hardnekkig gebrek aan mededogen. Ze zijn in een hoek gedreven, diep in een hoek. Sommige bedrijven beseffen nu dat ze fout zitten. Maar er moet meer gebeuren.

'Wat wij willen, is eenvoudig. In Zuid-Afrika moet hetzelfde gebeuren als in Brazilië: de regering als aandeelhouder in de lokale productie. Geen nationalisatie, maar de overheid in de rol van strategische partner, om te bereiken dat de prijzen omlaaggaan en laag blijven. In Brazilië heeft de staat een bedrijf opgericht dat de actieve ingrediënten van aids-middelen in bulk inkoopt of zelf produceert. Farmaceutische bedrijven kunnen vervolgens inschrijven op opdrachten, en wie de gunstige prijs heeft, mag de pillen maken.

'Bedrijven houden dus de mogelijkheid winst te maken, maar ze worden gedwongen veel scherper te concurreren. De Derde Wereld is een grote markt voor medicijnen, zowel voor de merkproducenten, de zogeheten vernieuwers met hun eigen research, als voor de generieke producenten, die alleen maar merkproducten namaken.

'Wat concerns als Merck nu bieden, heeft een risico. Die aids-remmers moet je voor de rest van je leven slikken. Zulke bedrijven kunnen over een paar jaar de prijzen weer verhogen, als ze de markt in de Derde Wereld eenmaal hebben veroverd. Daarom moet de overheid een coördinerende rol gaan spelen.

- Het gevolg van uw campagne is dat de farmaceutische internationals nu de naam hebben van uitbuiters van de armen. Het rijke Westen krijgt de schuld weer. Maar zou de Derde Wereld de hand ook niet in eigen boezem moeten steken? Waarom kunnen landen als Brazilië, India en Zuid-Afrika wel vliegtuigen en raketten bouwen, maar geen eigen research organiseren naar essentiële geneesmiddelen?

'Zeker, we zijn ook zelf verantwoordelijk voor het falen. Kijk alleen in Zuid-Arika. Er is inmiddels een enorme aids-bureaucratie, maar in het veld werken tegen aids, dat gebeurt nog veel te weinig. Twee jaar geleden wisten de meeste parlementariërs en journalisten in dit land nog niet eens wat AZT was.

'Dat is geen domheid, het is een gevolg van een verkeerd beleid. De houding hier was 'als je aids hebt, ga je dood' en het enige dat helpt is preventie. De TAC heeft duidelijk gemaakt dat er ook behandeling mogelijk is als je besmet bent beraakt. Dat er medicijnen zijn waarmee je een behoorlijk leven kunt leiden, en dat ze betaalbaar kunnen worden gemaakt.

'Wat de medische research betreft: het is natuurlijk een schande dat de Zuid-Afrikaanse regering wel tientallen miljarden rands wil uitgeven aan nieuwe straaljagers en duikboten, en dat geld niet wil investeren in de noodzakelijke verbetering van de gezondheidszorg. Dat zeggen we ook in het openbaar.

'Onze regering maakt verkeerde economische keuzen. Ze wil de beste leerling zijn van het Internationaal Monetair Fonds en de Wereldbank. Staatsonderzoeksinstellingen worden nu aangemoedigd commerciëler te gaan werken, en dat is fout. De overheid zou juist meer geld moeten steken in de eigen researchcentra, om vitale medicijnen te ontwikkelen. En er is inderdaad een geweldig wetenschappelijk potentieel als onderzoekers in India, Thailand, Brazilië en Zuid-Afrika de handen ineenslaan.

'Je kunt dus ook een actiegroep als de TAC een verwijt maken. Wij hebben nog niet voldoende greep op de research-agenda. Kijk naar de VS: daar is het aan activisten te danken dat er zo'n sterke nadruk is gekomen op HIV/aids-onderzoek.'

- Waarom is uitgerekend de eerste democratische regering van Zuid-Afrika er nog niet in geslaagd aids effectief te bestrijden?

'Zo werken politici. Er komt pas nu grote druk op hen om de zaken anders aan te pakken. Dat is ons werk. De regering heeft natuurlijk ook te veel op haar bordje. Maar dit is haar ernstigste probleem, al erkent ze dat nog niet.

'Luister goed. Wat ik nu ga zeggen, heeft niets met racisme te maken. Maar Zuid-Afrika is een land vol ongeletterde mensen. Daarnaast is er, ook onder goed geschoolden, een enorme wetenschappelijke ongeletterdheid. En dan is er dat aids-probleem, dat te maken heeft met seks, culturele achtergrond, dood, gezondheid, en dat zo'n grote invloed gaat hebben op de sociaal-economische situatie.

'Het is zo'n complex dat je als politicus hoopt dat het een samenzwering is. Want als het dat niet is, dan vergt het zo'n omslag in je beleid, je moet zoveel geld gaan uittrekken voor gezondheidszorg... dan moet je een visionair politiek leider zijn, en in een cultuur staan die diep wetenschappelijk geworteld is. Zo ver is Zuid-Afrika nog niet.

'Daar komt nog bij dat we met een regeringspartij zitten die stalinistische trekjes heeft. Ondemocratische neigingen. Illusies scheppen: dat nieuw Zuid-Afrikaans onderzoek een vaccin zal opleveren tegen aids. Dat is politieke pr, niet de waarheid vertellen. Want alle wetenschappelijke literatuur wijst erop dat zoiets nog zeker zeven tot tien jaar zal vergen, en dat zo'n middel maar voor de helft effectief zal zijn.

'Tegelijkertijd schenkt de regering nauwelijks aandacht aan een middel dat nu meteen bereikbaar is, een gel die schimmels doodt en die vooral vrouwen in arme gebieden goed kunnen gebruiken. Daar gaan we dus binnenkort als TAC actie voor voeren.'

- Begrijpt u waarom Zuid-Afrika zich niet beroept op een medische noodtoestand? Dat mag volgens de internationale handelsverdragen. Brazilië heeft het ook zo gedaan. Dan ben je af van rechtszaken, en kun je snel beginnen met de lokale produktie van goedkope medicijnen.

'We dringen er al een hele tijd bij het ANC op aan die stap te zetten. Kies de twintig districten waar aids het ergst is, stelde we begin vorig jaar voor, stop daar maximale mankracht en middelen in. Het wordt niet opgepikt. Maanden later kregen we een afhoudende brief van de minister van Volksgezondheid.

'De president en de ministers van Economische Zaken en Financiën houden het tegen. Ze moeten niets van een noodtoestand weten: dat vinden ze slecht voor het imago van Zuid-Afrika. Alsof investeerders niet zouden weten wat hier aan de hand is. En ze zijn bang dat ze veel meer geld voor de aids-bestrijding vrij moeten maken. Terwijl ik denk dat ze veel buitenlandse hulp zouden kunnen krijgen.

'Toch ben ik hoopvol. Ik ben van een generatie die tegen apartheid heeft gevochten. Dan moet het ook lukken het ANC-beleid ten opzichte van aids te veranderen.'

- De rechtszaak van de farmaceutische industrie tegen de regering gaat op 18 april verder. Wat raadt u de partijen aan?

'Regering: pak de kans die er nu ligt. Kom snel met een effectief, samenhangend bestrijdingsplan. Industrie: blaas de rechtszaak af en sluit een eervol compromis. Maak de weg vrij voor productie van zo goedkoop mogelijke medicijnen voor

HIV/aids, tuberculose en malaria. De tijd is rijp voor een nieuw bladzijde in de geschiedenis van de farmaceutische industrie, met een ethisch imago. De grote concerns hebben genoeg vet op de ribben om het zich te kunnen veroorloven.'

Meer over