analyse

Toekomst van CDA én Omtzigt ongewis na onvermijdelijke breuk

De spanning tussen de partijtop en Pieter Omtzigt liep al jaren op. Toch leek een vertrek lange tijd onvoorstelbaar. Omtzigt was te zeer ‘een echte CDA’er’, zeiden partijgenoten keer op keer. Nu de breuk een feit is, komt de klap des te harder aan. Beide kampen staan voor een zware opgave.

null Beeld ANP
Beeld ANP

Dat het CDA en Pieter Omtzigt nog maar moeilijk samen verder konden, werd de afgelopen dagen wel duidelijk. De uitgelekte evaluatienotitie van het populaire CDA-Kamerlid schetste het beeld van een verziekte relatie. Omtzigt tekende onder andere op hoe hij zich al jaren miskend, ondergewaardeerd en zelf onveilig voelt binnen zijn eigen partij. Hij hintte daarbij ook nog eens op onoorbare praktijken: enkele sponsoren zouden Wopke Hoekstra als CDA-partijleider naar voren hebben geduwd. Hoekstra zou ook nog eens het programma hebben aangepast om de geldschieters te plezieren.

‘Geen sprake van’, zei Hoekstra vrijdag verbolgen over die beschuldiging. Achter de schermen was de onvrede nog groter. Menig CDA herkende zich niet in alle kritiek en verwijten die Omtzigt in zijn uitgelekte notitie opschreef. Doordat de beschuldigingen op straat kwamen te liggen, bereikte het al jaren voortwoekerend conflict binnen het CDA een apotheose.

Eenvoudig is de relatie tussen het CDA en het eigenzinnige Kamerlid nooit geweest. Jan Peter Balkenende ontdekte Omtzigt in 2002 tijdens een partijbijeenkomst. De gepromoveerde econometrist maakte indruk met zijn dossierkennis en kreeg een plek op de lijst. Toch waren er vanaf het begin fricties. Omtzigt trok zich weinig aan van gevoeligheden binnen de partij en opereerde als een solist. Met mensen die minder slim zijn dan hij, heeft hij weinig geduld.

Voorkeursstemmen

De partijtop serveerde hem in 2012 op brute wijze af als Kamerlid. Na een opstand onder CDA-leden keerde Omtzigt alsnog terug op de lijst en met dank aan voorkeursstemmen kwam hij ook weer in de Kamer. Het gaf de CDA’er de ruimte om zijn eigen plan te trekken, iets wat de partijtop gedoogde. Toch bleef het schuren: hoe groter de populariteit van Omtzigt werd, hoe duidelijker ook dat de partijtop voor hem geen sleutelpositie zag weggelegd. Daarvoor zou hij te eigenzinnig zijn en onvoldoende ‘een teamspeler’.

Omtzigt kon zijn frustraties over die afhoudende houding steeds moeilijker verbergen. Binnen en buiten het CDA groeide de waardering - hij won bijna de interne lijsttrekkersverkiezingen, haalde 342 duizend voorkeurstemmen en zijn boek werd een beststeller - maar rond de partijtop bleef de twijfel. Toen De Jonge afhaakte als leider, werd bijna vanzelfsprekend Hoekstra naar voren geschoven en niet Omtzigt.

Desondanks leken het Kamerlid en de partij tot elkaar veroordeeld. Het CDA kon niet zonder een van de populairste Kamerleden. Omgekeerd leek Omtzigt ook moeilijk zonder het CDA te kunnen. Het Kamerlid is een begenadigd volksvertegenwoordiger, maar op bestuurlijk of leidinggevend gebied heeft hij weinig ervaring. Een eigen partij opzetten zal veel vragen, zeker van iemand die kampt met oververmoeidheid.

Nu de breuk toch is gekomen, gaan het CDA en Omtzigt een ongewisse toekomst tegemoet. Partijleider Hoekstra staat nog maar net aan het roer en moet nu de partij behoeden voor grotere schade. Zijn eerste opdracht: voorkomen dat andere CDA-leden of zelfs Kamerleden nu ook gedesillusioneerd afhaken.

Het vertrouwen terugwinnen van het grote publiek zal nog moeilijker worden. In zijn uitgelekte stuk suggereerde Omtzigt dat de CDA-top geobsedeerd is door beeldvorming. Zeker is dat de beeldvorming op dit moment funest is: voor de vele bewonderaars van Omtzigt zal vaststaan dat een integer Kamerlid is weggepest door zijn eigen partij.

Hoekstra onder druk

Omtzigt heeft het CDA ook nog eens afgeschilderd als een partij zonder ideeën, zonder samenhangende maatschappijvisie. Hoekstra komt daardoor verder onder druk te staan. De partijleider is er tot dusver amper in geslaagd om duidelijk te maken wat hij wil met het CDA, mogelijk ook omdat hij pas op het allerlaatste moment het stokje moest overnemen van De Jonge.

En dan speelt de formatie er ook nog doorheen. Hoekstra moet snel beslissen of hij wil onderhandelen over kabinetsdeelname. ‘Herbronnen’ in de oppositie lijkt een interessante vluchtroute, maar het is de vraag of er zonder het CDA überhaupt een kabinet te vormen is. Als het CDA ergens geen behoefte aan heeft dan is het nieuwe verkiezingen. Het risico op een electorale afstraffing is na het echec met Omtzigt levensgroot.

Hoe de politieke toekomst van Omtzigt eruit ziet, zal pas over een tijd duidelijk worden. De ex-CDA’er wil eerst volledig herstellen voordat hij daarover gaat nadenken. Zeker is dat veel kiezers hun hoop op hem hebben gevestigd. Voor de econometrist zal het niet meevallen om aan al die verwachtingen te voldoen.

Omtzigt heeft het afgelopen jaar zijn ideeën over politiek en samenleving aangescherpt. Hij zal daar nu ook de juiste mensen bij moeten zoeken. Geen makkelijke opgave, zo is in het verleden al veelvuldig gebleken bij nieuwe politieke bewegingen.

Podcast - De Kamer van Klok

Pieter Omtzigt pakt nu het CDA aan zoals hij ook de toeslagenaffaire heeft aangepakt: grondig en zonder aanziens des persoons. In een gelekt stuk van zijn hand wordt de ideologische leegte van de partij pijnlijk duidelijk, maar het is ook een document van een politicus die het buiten zichzelf zoekt. Het podcastpanel is bovendien benieuwd naar het verhaal van Wopke Hoekstra. Waarom is hij er niet in geslaagd een relatie op te bouwen met Omtzigt?

Ga hier naar de podcast.