Reportage

Tirana wil zó graag, maar Europa is nog ver weg

Het voormalige museum gewijd aan dictator Hoxha, midden in Tirana, wordt onder leiding van de Nederlandse architect Winy Maas omgetoverd tot technohub. Beeld Philippe Brault / Agence VU
Het voormalige museum gewijd aan dictator Hoxha, midden in Tirana, wordt onder leiding van de Nederlandse architect Winy Maas omgetoverd tot technohub.Beeld Philippe Brault / Agence VU

Woensdag praten de Europese regeringsleiders op een top met de leiders van de Westelijke Balkan. De belofte van toetreding klinkt onderhand sleets, maar in Albanië blijven ze hopen. ‘De Albanezen willen zo graag bij Europa horen, omdat ze zolang geïsoleerd zijn geweest.’

De schim uit het verleden moet een symbool voor de toekomst worden. Midden in Tirana staat een piramide in communistische betonstijl, ooit neergezet als museum ter nagedachtenis aan dictator Enver Hoxha. Alleen het betonnen skelet staat nog overeind. Stukje bij beetje zal de piramide weer worden opgebouwd, onder leiding van de Nederlandse architect Winy Maas, als een hub voor technologie en innovatie, een poging van Albanië om zijn jonge bevolking een toekomst in eigen land te bieden.

Als de Europese Unie ons niet wil hebben, maken we zelf van Tirana een Europese stad, zegt de socialistische burgemeester Erion Veliaj. ‘Je moet je energie niet verspillen door vol ontzag te wachten op een trein die misschien niet komt. Er zijn meer manieren om Europees te zijn dan lid te worden van de club’, zegt hij.

Woensdag praten de Europese regeringsleiders op een top in de Sloveense hoofdstad Ljubljana met de leiders van de Westelijke Balkan. Er zullen vrome woorden worden gesproken. De EU zal opnieuw bevestigen dat de toekomst van de landen van de Westelijke Balkan in de Unie ligt. Maar dat werd in 2003 ook al beloofd en sindsdien is er weinig gebeurd. De onderhandelingen met Servië en Montenegro zitten in het slop. Het begin van de onderhandelingen met Albanië en Noord-Macedonië wordt telkens uitgesteld. Eerst lagen Nederland en Frankrijk dwars, nu eist Bulgarije dat Noord-Macedonië erkent dat zijn cultuur Bulgaarse wortels heeft. Bosnië-Herzegovina en Kosovo zijn nog veel verder van onderhandelingen verwijderd. Zaken doen met Brussel is wachten op Godot, zei de Albanese premier Edi Rama, verwijzend naar de toneelfiguur van Samuel Beckett die nooit kwam opdagen.

Beter om gras te eten dan principes verraden

Veel EU-lidstaten vinden echter dat de Balkanlanden de vertraging aan zichzelf te wijten hebben. Ondanks hun beloften hebben ze te weinig werk gemaakt van de bestrijding van de corruptie, en de versterking van democratie en rechtsstaat. Ze wilden dan ook niets weten van het voorstel van Slovenië om de Balkanlanden in 2030 in de Unie op te nemen. Veel te riskant.

‘De Albanezen willen zo graag bij Europa horen, omdat ze zo lang geïsoleerd zijn geweest’, zegt Edith Harxhi, directeur van de denktank Albanian Policy Center en voormalig onderminister van Buitenlandse Zaken. Tijdens de Koude Oorlog was Albanië de grimmigste barak in de communistische wereld. Het land was straatarm, vooral toen Hoxha, ‘oom Enver’, niet met de Sovjet-Unie en China had gebroken. ‘Het is beter om gras te eten dan onze principes te verraden’, luidde een slogan uit die tijd. Europa bestond niet voor de Albanezen: bijna duizend mensen werden doodgeschoten toen ze Hoxha’s heilstaat wilden ontvluchten.

Een weg in de Albanese stad Berat wordt gerepareerd.  Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Een weg in de Albanese stad Berat wordt gerepareerd.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Tegenwoordig heeft Tirana het kapitalisme gretig omhelsd. De wijk Blloku, waar vroeger de partijelite woonde, is tegenwoordig een uitgaanscentrum. De vroegere villa van Hoxha is nu omgeven door bars waar oorverdovende turbofolk klinkt, Balkanwijsjes met een technobeat. De omliggende straten zijn verstopt met verkeer, veel Range Rovers en grote auto’s van Duitse makelij.

‘De auto is een obsessie’, zegt burgemeester Veliaj. ‘Vroeger reden in Tirana 17 auto’s, van de leden van het Politburo. Ik herinner me als kind dat we dertig seconden probeerden mee te rijden als er een legertruck voorbij kwam. Zo bijzonder was het. Nu heeft Tirana 170 duizend auto’s. Het zijn trofeeën. Mensen gaan in Duitsland werken en komen terug met een Mercedes, om te laten zien dat ze geen communist meer zijn.’

Wolkenkrabbers om drugsgeld wit te wassen

Net als premier Rama, een vroegere kunstschilder en basketballer, is Veliaj (41) een exponent van het nieuwe Albanië. Charmant en informeel, in spijkerbroek, overhemd en sneakers. Hij studeerde in de Verenigde Staten en Groot-Brittanniê, spreekt perfect Engels en wil Tirana een modern aanzien geven door sterarchitecten als Winy Maas, Stefano Boeri en Bjarke Ingels in te huren.

Het Skanderbegplein in het midden van de stad is omgeven door wolkenkrabbers die als een ring om het plein staan, bakens van een nieuw kapitalisme dat neerkijkt op de iconen van een verdwenen wereld: de Ottomaanse moskee, de fascistische architectuur van de Italianen die in 1939 binnenvielen, de pompeuze Opera waarvoor Sovjetleider Nikita Chroesjtsjov nog de eerste steen legde.

Maar hoe nieuw is het nieuwe Albanië? Achter de charme van Edi Rama en Erion Veliaj gaat een autocratisch en corrupt regime schuil, zegt schrijver en uitgever Fatos Lubonja, die onder Hoxha zeventien jaar in een werkkamp zat. Net als de oppositie is hij ervan overtuigd dat de wolkenkrabbers zijn gebouwd om geld uit drugshandel en corruptie wit te wassen. ‘Net als onder het communisme leven we nog altijd in een virtuele werkelijkheid die wordt gecreëerd door propaganda’, zegt Lubonja.

Burrel, Albanië. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Burrel, Albanië.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Burgemeester Veliaj ontkent ten stelligste dat de constructie van de wolkenkrabbers een witwasoperatie is. Natuurlijk is er corruptie, erkent hij: ‘Corruptie hoort bij de Balkan, het is bijna een nationale sport. Maar wij proberen het hard te bestrijden.’ Volgens de Europese Commissie is afgelopen jaren vooruitgang geboekt, een oordeel dat deze zomer werd onderschreven door de Nederlandse regering.

Maar volgens een recent rapport van Transparency International is de corruptie de laatste jaren juist toegenomen. De staat gunt opdrachten aan bedrijven met goede politieke connecties, zonder openbare aanbesteding, waarbij waarschijnlijk geld aan de strijkstok blijft hangen. Transparency constateert een zorgwekkend ‘partnerschap’ tussen de politiek, het zakenleven en de georganiseerde misdaad.

Transitiemythe

Zo werd de socialistische burgemeester van de kustplaats Durrës in 2017 gefilmd toen hij met lokale bendeleiders overlegde over het kopen van stemmen. In datzelfde jaar werd een parlementariër en voormalige minister van de Socialistische Partij opgepakt wegens betrokkenheid bij drugshandel.

De EU moet corruptie afwegen tegen het strategische en geopolitieke belang van de Balkan. Als zij de Balkanlanden van zich vervreemdt, krijgen rivalen als Rusland en China de kans om de Balkan te gebruiken als bruggenhoofd voor activiteiten die Europa ondermijnen. Zo kunnen ze via de Balkan migranten of terroristen naar de EU sturen. Of oude conflicten opstoken, waardoor instabiliteit ontstaat aan de zuidoostflank van Europa.

Het uitbreidingsbeleid van de EU was altijd gebaseerd op de gedachte dat het vooruitzicht van toetreding een wortel is die kandidaat-landen disciplineert. Zo werkte het in de meeste - hoewel niet in alle - Oost-Europese landen.

Schrijver Fatos Lubonja betwijfelt of deze gedachte nog opgaat. Hij spreekt van de ‘transitiemythe’, geworteld in het optimistische denken van de jaren negentig toen alle landen in transitie leken naar een liberale en democratische samenleving. Inmiddels is duidelijk dat sommige landen een ander pad kiezen, bijvoorbeeld omdat politieke leiders meer belang hebben bij een autoritaire regeringsvorm.

Servië en Montenegro zijn ook niet democratischer geworden sinds ze onderhandelen met de EU, zegt Gjergji Vurmo van de denktank Institute for Democracy and Mediation. ‘De EU kan een land niet democratisch maken. Dat moeten de mensen zelf doen.’

Politieke en biologische tijd

Ook de EU is veranderd. De ervaringen met Polen en Hongarije, de corruptie in landen als Roemenië en Bulgarije hebben lidstaten voorzichtiger gemaakt. Bovenal weten politici dat uitbreiding geen populair thema bij kiezers is.

Ondanks alles blijven de meeste mensen in Tirana hopen op een EU-lidmaatschap. ‘Toetreding is essentieel. Het is het ankerpunt voor alle hervorming op het gebied van democratie en rechtsstaat’, stelt Lulzim Basha, leider van de oppositie in het parlement.

De EU belooft meer welvaart, maar ook erkenning als Europeaan. In de Destil Hub, pleisterplaats voor jonge creatieven en activisten, is de hoop nog altijd op Europa gevestigd. Europa zou op zijn minst de onderhandelingen kunnen openen? Dan duurt het sowieso nog tien tot vijftien jaar voordat Albanië lid is. Maar goed, als Europa niet over de brug komt, gaan ze zelf wel naar Europa, zoals al zo veel Albanezen hebben gedaan. ‘99 Procent van mijn vrienden wil Albanië verlaten. Zelf wil ik biomedische wetenschappen gaan doen, misschien aan de TU Delft. Zulke opleidingen heb je hier niet’, zegt scholier Arlind Kambeni. Hij is 18, even oud als de belofte dat Albanië zal kunnen toetreden tot de EU. ‘Er is een verschil tussen politieke tijd en biologische tijd’, zegt hij. ‘Politieke tijd kan heel lang duren, soms wel duizend jaar, Maar biologische tijd, dat is mijn leven waar ik nú iets van wil maken.’

Meer over