Tijdperk Mandela

'DE politicus van de eeuw'; dat is maar een van de talrijke bewonderende uitspraken die dezer dagen over de Zuid-Afrikaanse president Nelson Mandela te horen zijn....

Vijf jaar geleden kwam Nelson Mandela als eerste zwarte president aan het bewind, na verkiezingen die door het gros van de bevolking werden ervaren als een feest van verwachtingen. De vreedzame transformatie van het repressieve apartheidsregime tot een pluriforme democratie is nog steeds een bron van inspiratie en een voorbeeld voor de rest van Afrika.

Mandela's verdiensten bij het tot stand brengen van deze vreedzame revolutie zijn immens. De reeds bejaarde vrijheidsstrijder, die 27 jaar in gevangenschap moest doorbrengen, gebruikte zijn gezag om een machtswisseling af te dwingen en tegelijkertijd de tot dan toe heersende blanke bevolkingsgroep gerust te stellen. In eigen kring legde Mandela de grondslag voor een ingrijpende mentaliteitsverandering; het ANC moest volgens hem niet langer in hoofdzaak vertrouwen op de gewapende strijd, maar een politieke beweging worden, die ook compromissen durfde te sluiten.

Er zijn niet veel contemporaine politici die op zo'n staat van dienst kunnen bogen. Het maakt het begrijpelijk, dat Nelson Mandela hier en daar haast heilig wordt verklaard, al is dat overdreven. Mandela moet de eer voor het beëindigen van de apartheid met anderen delen: Cyril Ramaphosa, bisschop Desmond Tutu, tal van minder bekende ANC'ers en ook zijn blanke tegenstrevers Botha, De Klerk en Meyer, die - tot het inzicht gekomen dat de crisis van het apartheidsregime onoplosbaar was - zich lieten overhalen tot een vreedzame machtsoverdracht.

Aan het eind van zijn bewind laat Mandela een land vol beloften én gevaren achter. De prille democratie heeft voor de verarmde zwarte meerderheid nog weinig opgeleverd. Zuid-Afrika kampt met een enorme werkloosheid en een sterk gestegen criminaliteit. Teleurgestelde jongeren in de troosteloze woonoorden vormen een bron van politiek radicalisme. Ook binnen het ANC is menigeen gevoelig voor zulke revolutionaire aanvechtingen.

Het is de vraag of de eenheid in het ANC onder Thabo Mbeki, die Mandela in juni opvolgt, gehandhaafd blijft. Het is geen ramp als het ANC uiteenvalt in verschillende groeperingen. Dat kan zelfs gezond zijn voor de pluriformiteit. Cruciaal is daarentegen of Mbeki erin slaagt pluralisme en democratie te combineren met economische groei, kansen voor iedereen en meer sociale gelijkheid. Bij het gestalte geven aan zo'n ambitieus program zal Mbeki zich nog vaak op het gezag van Mandela moeten beroepen.

Meer over