Tijdbom onder ziek Rusland

Onder de oppervlakte van stabiliteit dankzij de 'populaire' Poetin ligt in Rusland een tijdbom van ontevredenheid over de sociale en economische scheefgroei. Het is de vraag hoe lang de jonge generatie Poetins sterke hand nog zal verdragen.

RUSLAND - 'Poetin en Medvedev? Eén grote schertsvertoning. Daar kan ik echt niet serieus over spreken. Alle macht bij één man. In essentie is de Russische politiek in honderd jaar niet veranderd.' Gregory Yavlinsky reageert uiterst cynisch op de aankondiging dat president Medvedev en premier Poetin na de verkiezingen van stoel gaan wisselen. De politicus/econoom is met zijn scherpe tong een gezichtsbepalende figuur voor de weerstand tegen het heersende regime.

De staatstelevisie en dus het Kremlin legitimeerde Poetins hernieuwde bevordering daarentegen met verwijzing naar zijn grote populariteit en de garantie van stabiliteit. Het commentaar van de Volkskrant (27 september) vertoonde opmerkelijke overeenkomsten met deze argumentatie: 'Het lijkt een gezelschapsspel voor wel heel weinig mensen. Maar echt ondemocratisch is het niet. Poetin is nog steeds populair en voorziet in een onmiskenbare behoefte van veel Russen.' Deze zijn er 'heilig van overtuigd dat hun land een sterke hand nodig heeft'.

Parlementsleden van Poetins partij 'Verenigd Rusland' wijzen op de vooruitgang van de afgelopen tien jaar. De chaos van het Jeltsin-tijdperk is verleden tijd. Het gemiddelde inkomen is drastisch verhoogd, de economische groei bedraagt ondanks de crisis 4 à 5 procent per jaar. De werkgelegenheid stijgt en de consumptie blijft maar toenemen. Door de enorme olie- en gasinkomsten kan de overheid almaar hogere uitgaven doen, bijvoorbeeld aan defensie en nieuwe wegen, zonder meer belasting te heffen.

Zijn de Russen Poetin hier inderdaad dankbaar voor en nemen ze daarom genoegen met 'een soort democratie' (de Volkskrant)? Antwoord: nee, de door het Kremlin opgehouden schijn bedriegt.

Volgens sociologisch onderzoek van het onafhankelijke Levada Centrum wil 22 procent van de volwassen bevolking het land voorgoed verlaten. Dat is drie keer zoveel als vier jaar geleden. Het betreft hier vooral ondernemers, studenten en vaklieden: een teken aan de wand. Geld verdwijnt op grote schaal naar veiliger landen (vorig jaar 34 miljard dollar, 25 miljard euro). Buitenlanders durven nauwelijks in Rusland te investeren. Reden: overmatige corruptie, machtige bureaucratie en ongegeneerde criminaliteit, in combinatie met een falend rechtssysteem.

De economie berust grotendeels op de versnelde uitputting van de olie- en gasvoorraden. De inkomsten worden aangewend voor consumptie en corruptie in plaats van een veelzijdiger productie en technologische innovatie. Onderwijs, gezondheidszorg en wetenschap verkeren in deplorabele toestand. Het aantal zelfmoorden en verslaafden bereikt recordhoogten. Mannen worden gemiddeld maar 58 jaar. Door de hoge kosten voor levensonderhoud kunnen veel Russen nauwelijks rondkomen. Pensioenen zijn schrikbarend laag. Tegelijkertijd wonen er in Moskou meer miljardairs en multimiljonairs dan in New York.

Over dit alles bestaat grote ontevredenheid. Het leidende tandem is door de innige verwevenheid van politieke, zakelijke en bureaucratische belangen niet bereid (Poetin) of in staat (Medvedev) de noodzakelijke moderniseringen door te voeren. Voor Poetin heeft handhaving van zijn centrale machtspositie de absolute prioriteit. Aan de macht gekomen en gebleven met behulp van zijn vroegere KGB-netwerk hanteert hij oude Sovjet-methodes in een moderne democratische verpakking. Formeel bestaan er vrije verkiezingen, een vrije pers en een onafhankelijke rechtsspraak.

In werkelijkheid wordt de hele politiek beheerst door Poetins partij. Behalve Verenigd Rusland worden alleen kleine, 'ongevaarlijke' partijen toegelaten tot de Doema, het schertsparlement. Yavlinsky's partij kwam er om een administratieve (onzin)reden niet in. Volgens de mensenrechtengroep Memorial worden de verkiezingen in het hele land vanuit het Kremlin gemanipuleerd. Lokale toezichthouders krijgen opdracht voor een bepaald percentage stemmen op Verenigd Rusland te zorgen. De stembiljetten van de burgers die niet komen opdagen worden na sluiting van de stembus alsnog voor dit doel aangewend.

Ook de interne partijdemocratie is een uitwas van het heersende kapitalisme. Uit betrouwbare bron hoorden wij dat een verkiesbare plaats op de kandidatenlijst van Verenigd Rusland zo'n twee miljoen euro kost. Geen wonder dat de voorzitter van het nationaal verkiezingscomité, lid van de partij van Zjirinovsky maar geheel loyaal aan Poetin, ons toeblafte dat we 'niet in de keuken van de buurman moesten kijken'.

Door de verschijning van enkele kritische dagbladen in Moskou, zoals de Engelstalige The Moscow Times, wordt de indruk van persvrijheid gewekt. Deze bladen hebben echter een zeer beperkt bereik. De massa van de Russen wordt geïnformeerd door nationale tv-kanalen en lokale kranten die geheel in handen zijn van de machthebbers. Tv betekent soaps en eenzijdige politieke propaganda, vooral ter bevordering van Poetins populariteit. Russische journalisten doen op grote schaal aan zelfcensuur om te voorkomen dat ze verbannen worden uit het politieke circuit of zelfs een kogel door hun hoofd krijgen. Een derde van de bevolking heeft internet, maar tegenstanders van Poetin weten of durven dit medium (nog?) niet te gebruiken voor politieke doeleinden.

Om het buitenlandse gezeur over mensenrechten te pareren heeft president Medvedev een adviesraad benoemd. Hierin zit onder meer Svetlana Gannushkina van Memorial, dat gold als kandidaat voor de Nobelprijs voor de Vrede. De gerespecteerde activiste kreeg echter slechts een rol toebedeeld in de maskerade van het Kremlin. Desgevraagd gaf zij toe dat de raad geen wezenlijke verbetering van de mensenrechtensituatie had bewerkstelligd. Volgens haar kon de president geen hervormingen doorvoeren vanwege 'tegenwerking van de bureaucratie'. Weinig hoop dus voor onze eigen premier Rutte, die bij zijn aanstaand bezoek in opdracht van de Tweede Kamer Medvedev moet gaan aanspreken op zijn mensenrechtenbeleid.

Onder de oppervlakte van stabiliteit dankzij de 'populaire' Poetin ligt een tijdbom van ontevredenheid over de sociale en economische scheefgroei. De welvaart berust bijna geheel op hoge maar onzekere energie-inkomsten en is bovendien extreem slecht verdeeld. Rusland is in geen enkel opzicht een democratie: Poetin en zijn kompanen binnen de bureaucratie en de grote (energie)bedrijven beschikken over vrijwel onbeperkte en ongecontroleerde macht. De leidende elite heeft politiek en zakelijk belang bij de status-quo, terwijl de verziekte samenleving een onmiskenbare behoefte heeft aan drastische hervormingen.

Maar ook Rusland ontkomt niet aan de mondialisering. Het is de vraag hoe lang de internet-generatie Poetins sterke hand nog zal verdragen. Recente voorbeelden genoeg van hoe een 'soort democratie' kan uitlopen op een 'soort revolutie'.

Bob van den Bos is politicoloog en oud-lid van het Nederlands en Europees Parlement voor D66.

undefined

Meer over