Tijd voor de VN om een hoofdrol in Irak op te eisen

Eindelijk lijken de Irakezen de democratie te omarmen. Tienduizenden betogers die verkiezingen eisen – vorige week in Basra, maandag in Bagdad – dat is waar de Amerikaanse regering vanaf de val van Saddam Hussein driekwart jaar geleden op heeft gehoopt....

Wat nu? De veel geplaagde Amerikaanse gezagvoerder van Irak, Paul Bremer, zoekt zijn toevlucht bij Kofi Annan, de chef van de uit Bagdad verjaagde Verenigde Naties. Kan die geen bemiddelaars sturen?

Annan toont zich niet erg happig op een nieuwe poging een rol voor de VN te veroveren in Irak. Binnen een week zal hij beslissen.

Bremer zegt dat snel verkiezingen organiseren onmogelijk is en dat daarom eerst een tijdelijk parlement uit provinciale raden van notabelen moet worden ingesteld, vóór 1 juli. Sistani verwierp dit plan vorige week. De shi'ieten vormen 60 procent van de Irakezen, maar zijn altijd onderdrukt door de soennitische minderheid (20 procent). De shi'ieten zien nu hun kans de macht te grijpen via de stembus.

Een regering van ayatollah's is niet wat de Amerikanen voor ogen staat, dat lijkt wel erg veel op het verfoeide buurland Iran. Maar als de shi'ieten niet meedoen, verliest het plan van Bremer en de door hem aangestelde Iraakse Bestuursraad elke zin en dreigt het zelfs nieuw gewapend verzet op te roepen. Voor de Amerikanen bestaat er geen groter schrikbeeld in hun presidentieel verkiezingsjaar.

Hoogste tijd om alsnog de VN te laten opdraven.Is dit ook voor de VN het moment om terugkeer te overwegen?

Annan kampt met een aantal kwesties. Is het trauma van de terreuraanslag op het VN-hoofdkwartier in Bagdad van augustus genoeg verwerkt? Het gebrek aan veiligheid in Irak blijft een probleem, meent hij, vooral voor de VN en hulporganisaties die zich niet als militairen willen en kunnen afschermen van de bevolking voor wie zij zijn gekomen. Er zit nog een kant aan het trauma: de VN werden door de terroristen neergezet als marionetten van de bezetter. Vóór de aanslag was de frustratie bij de VN-gezant Vieira de Mello (een van de slachtoffers van de explosie) groot over de onmacht een neutrale rol te spelen.

Dat is de tweede kwestie. Zijn de Amerikanen nu wel bereid werkelijk bestuurstaken aan de VN over te dragen? Commentator Jonathan Steele van The Guardian meent van niet. Het plan om de macht aan een of andere Iraakse instelling over te dragen binnen een half jaar noemt hij een façade; een truc om Bush' herverkiezing zeker te stellen. 'De VN moeten daar niet aan meedoen.'

Dát kan Annan inderdaad beter niet doen, maar Bremer heeft gezegd dat het plan niet onaantastbaar is. De ploeg die Annan nu naar Irak zal sturen, zal moeten peilen in hoeverre de Irakezen, en bovenal ayatollah Sistani, de VN terug wi¿llen. Vieira de Mello had aanvankelijk toegang tot de ayatollahs die niet met de Amerikanen wilden praten, maar verloor hun vertrouwen, en daarmee de kiem van een eigen rol, gaandeweg. Annan wacht niet op een verzoek van Bremer, maar op een van Sistani.

Mochten de VN de bemiddeling op zich nemen, dan zal er een andere regeling uitkomen dan het voorliggende plan. Afghanistan is het voorbeeld, zoals James Dobbins, tot voor kort Bush' gezant in Afghanistan, dinsdag schreef in The International Herald Tribune. En hij prijst de VN-man die twee jaar lang de Afghanen in Kabul heeft bijgestaan, Lakhdar Brahimi, aan als opvolger van Vieira de Mello. Maar Brahimi, sinds kort terug in New York, zegt niet te willen. Waarschijnlijk bevallen hem de omstandigheden, met de dominantie van het Amerikaanse leger, niet.

Dobbins doet terecht een beroep op de regering-Bush om aan Annans wensen tegemoet te komen. Hij noemt: een 'belangrijk grotere rol voor de VN' bij het schrijven van een nieuwe grondwet voor Irak, bij de opbouw van de democratie, en het organiseren van een 'forum voor dialoog van alle landen in de regio'.

Het verschil in benadering tussen Bremer en Brahimi blijkt groot: een strak tijdschema versus overleg met het initiatief bij de betrokkenen (Afghanen of Irakezen). Brahimi hielp in Afghanistan met succes de loya jirga, de grote volksvergadering, organiseren. Met de inschrijving van kiezers gaat het een stuk slechter, maar misschien onderstreept dat vooral dat ingrijpende veranderingen veel tijd vergen.

De methode-Brahimi verdient de voorkeur boven die van Bremer. Als de VS de VN niet langer afschepen met een bijrolletje, maar de hoofdrol laten spelen in het begeleiden van het politieke proces van de Irakezen, heeft de terugkeer van de VN zin.

Meer over