Interviewstien jaar rutte

Tien jaar premier Rutte: Wilders, Pechtold en Verhagen over zijn kracht en zwakte

Verhagen, Rutte, Wilders en Pechtold schudden handen na afloop van de tweede dag van de Algemene Politieke Beschouwingen in 2011.Beeld ANP

Op woensdag 14 oktober is Mark Rutte tien jaar minister-president. Geert Wilders, Alexander Pechtold en Maxime Verhagen staan stil bij Ruttes kracht, zijn zwaktes en het geheim van zijn politieke succes. ‘Met zo’n houding heb je zelden ruzie.’

PVV-leider Geert Wilders

Het tijdperk-Rutte gaat ook de geschiedenis in als het tijdperk-Wilders. Hun politieke levens zijn vervlochten. Wilders was in de VVD ooit Ruttes mentor toen die zijn eerste schreden op het Binnenhof zette, ze bouwden en braken samen een kabinet, werden felle opponenten in Kamerdebatten en elkaars belangrijkste politieke uitdagers.

U heeft Rutte in 2002 zien binnenkomen als jonge staatssecretaris. Wat was uw eerste indruk?

‘Iemand die bescheiden overkomt, maar bij wie je proeft dat hij heel ambitieus is. Hij trad niet op de voorgrond, was niet de nieuwe golden boy van de VVD, zoals ooit Robin Linschoten.’

In tien jaar premierschap lijkt hij geen vijanden te hebben gemaakt. Wat is zijn geheim?

‘Ik zie dat lange verblijf in het centrum van de macht ook als een zwakte van het systeem en van Rutte. Na zijn korte avontuur met de PVV in Rutte I leerde hij dat het zich altijd uitbetaalt als je naar het midden beweegt, want daar zit de macht. Ik zie dat als, excusez le mot, genderneutrale politiek. Ik vind Rutte, en dat bedoel ik niet letterlijk, een genderneutrale politicus. Hij heeft geen gezicht of geen ballen, maar ook geen vrouwelijke charme. Daarom kan iedereen met hem door een deur.

‘En hij is een gigantische controlfreak. Hij raakt geïrriteerd als hij de uitkomst niet meer kan beïnvloeden. Dan gaan de gordijnen van de muren, dan gaat hij schelden. Bij de onderhandelingen in Rutte I kreeg hij vaak woedeaanvallen. Ik ga je partijtje afbreken, zei hij dan. Mensen weten nog niet voor de helft hoe ver dat gaat. Hij ziet er een beetje uit als een schooljongen. Ondertussen is hij een van de grootste machtspolitici.’

Probeert u hem in debatten opzettelijk uit zijn evenwicht te halen?

‘Ik ga niet naar een debat met dat doel. Zelf vind ik landen met twee of drie partijen geweldig. Dan zie je wie de oppositie vertegenwoordigt en wie de regering. Wij hebben geen oppositie meer. Je moet naar het midden gaan, in beperkte mate aardig of onaardig voor elkaar zijn. Dan haal je zoals Lodewijk Asscher – hij doet dat overigens goed – een paar punten binnen in een debat over economische hulp. Dat is geen gevolg van strijd, het is voorgekookt.

‘Voor dergelijke calculatie leent Rutte zich goed. Dan is hij in control. Met vijftien partijen zit hij altijd in veilig water. In het Britse Lagerhuis was er gehakt van hem gemaakt; ze hadden hem uit zijn veilige cirkel gedreven.’

Een kwaliteit die Rutte wordt toegedicht is dat hij na een confrontatie ervoor zorgt dat het contact wordt hersteld. Doet hij dat met u ook?

‘Ik herken dat van Rutte I. Hij bleef maar sms’en en bellen. Het was niet met kwade bedoelingen, maar ik werd het spuugzat. Nu is dat minder, hij is niet van ons afhankelijk. Ik stuur hem weleens een sms’je met een grap. Dat doet hij ook. We zijn volwassen politici, je zorgt dat er geen persoonlijke vijandschap ontstaat. Laatst nodigde hij me uit een hapje te eten in het Torentje, gewoon om bij te praten.

‘Ik heb een hekel aan zijn beleid en voor een groot deel aan zijn manier van politiek bedrijven. Maar niet aan de persoon. Dat moet je scheiden.’

Geert Wilders met Mark Rutte en Maxime Verhagen in 2010 nadat ze een akkoord hebben gesloten over de gedoogcoalitie.Beeld ANP

Lubbers, Kok, Balkenende – ze kregen uiteindelijk slijtplekken, zowel persoonlijk als in de omgang met het parlement. Bij Rutte lijkt dat niet zo. Hoe kan dat?

‘Wat je ook van Balkenende vindt, hij had de confessionele principes geïnternaliseerd. Dat kon hem ook in de problemen brengen. Rutte is geen ideologisch gedreven politicus. Hij kan als manager morgen een succes maken van de lijn met pindakaas en overmorgen van erwtjes en worteltjes. Maar hij kan niet een bedrijf in de markt zetten, groeikansen inschatten, afwegen of hij à la Schumpeter moet opereren of juist volgens Keynes.

‘Ik word vaak in de media afgemaakt om wat ik vind. Maar ik vind wél wat. Hij heeft geen idee waar het naartoe moet. Niet meer dan dat we in Nederland goed moeten leven en een coalitie moeten hebben waar je het beste uit haalt. Met zo’n houding heb je zelden ruzie.’

Hij zou zelf nu misschien zeggen: je hebt gelijk en dat is precies wat Nederland nodig heeft, dit is geen land voor ideologisch gedreven premiers.

‘Dat is het wel. Als je zoals de christendemocraten vindt dat het maatschappelijk middenveld een rol moet spelen, dan richt je de maatschappij daar op in. Of als je zoals de PVV zegt: je moet soeverein zijn, je hebt een Leitkultur, dan is dat bepalend voor je politiek, je immigratiebeleid. Heb je dergelijke opvattingen niet, dan ordent de werkelijkheid zich op een manier die jij niet wil. Dat geldt voor Europa, voor immigratie, voor de SER. Rutte zal zich uiteindelijk vervreemden van de samenleving.’

Met de MH17-ramp was dat leiderschap er wel degelijk.

‘Dat was een ramp waarbij hij de manager kon spelen. En hij liet empathie zien. Dat deed hij goed.’

Toch: als Rutte vanuit het Torentje de mensen toespreekt, dan zegt heel Nederland: ja, die man volgen we. Die kwaliteit heeft hij.

‘Nee, die heeft hij niet. In crisistijd, als mensen bang zijn, een vader des vaderlands zoeken…

… dan maakt het niet uit wie dat is?

‘Dat wil ik niet zeggen. Los van de inhoud, daar stond wel een minister-president, daar doe ik niet kinderachtig over. Maar het ging niet over wat je met Nederland wil. En je zag hetzelfde bij anderen: Macron steeg in de peilingen, Merkel ook.’

Rutte heeft nog niet gezegd dat hij opnieuw lijsttrekker wil worden. Wat raadt u hem aan?

‘Vanuit het management van de VVD gedacht zou ik zeggen: ga door, we smeken je op onze knieën. Als Geert Wilders zeg ik: stop, in naam van het landsbelang. Ik denk overigens dat-ie door wil.’

Kunt u benoemen wat hem drijft als politicus?

‘Dat is de beste vraag. Ik weet niet waarvoor hij ’s morgens zijn bed uitkomt. Hij kan morgen met de SP, overmorgen met de PvdA, over drie dagen met de PVV en ook met iedereen tegelijk. Misschien wil hij zijn partij in de machtspositie houden, of vindt hij het gewoon een leuk vak. Hij staat in de peilingen op veertig zetels, dan doe je het niet slecht, ongeacht wat ik allemaal over hem zeg.’

Ariejan Korteweg

‘We hebben geboft met zijn leiderschap’

Voormalig D66-leider Alexander Pechtold

Hij werd gelijktijdig met Rutte lijsttrekker in 2006, voerde fel campagne tegen Rutte I en groeide in Rutte II uit tot de belangrijkste gedoogpartner. Voormalig D66-leider Alexander Pechtold combineert bewondering met groeiende kritiek.

‘Rutte als persoon slijt niet, hij blijft de onvermoeibare netwerker en een heel prettige persoon. Altijd beschikbaar. Het scheelt natuurlijk dat hij als vrijgezel niet op meerdere fronten het evenwicht hoeft te zoeken. Het interesseert niemand of hij zijn sokken laat slingeren.

‘Zijn methode slijt wel. Eigenlijk is dat heel recentelijk, dat ik denk: je instinct laat je nu in de steek. Wat ik nu met corona niet begrijp, is dat hij steeds zegt: ik hoef geen leiding te geven, we zijn een volwassen land. Dat slaat de plank echt mis! De mensen willen wel een leider! Niet à la Trump of Poetin, nee, maar de mensen willen nu wél een visie! Dat lijkt hij helemaal kwijt te raken.

‘Hij is een enorme delegeerder. Als je met een probleem zit, luistert hij en zegt: ja, ja, ja – je denkt dat hij iets gaat doen, maar je krijgt het telefoonnummer van een ander. Of je wordt toegevoegd aan een groep. Dat zal veel mensen bekend voorkomen. Hij heeft iets ongegeneerds in met wie hij samenwerkt. Het maakt hem niet uit, als het maar voor elkaar komt.

Alexander Pechtold met Rutte in 2018.Beeld ANP

‘In 2013 zat hij met het CDA vast in onderhandelingen over een woonakkoord. Na een Kamerdebat liep ik naar hem toe en zei: ‘Kan jij tot acht tellen? Weet jij dat ik er met Arie Slob en Kees van der Staaij nog acht zetels bij heb?’ Hij knipperde niet eens met z’n ogen en zei meteen: ‘Stef (Blok, toen minister voor Wonen, red.) belt je vanmiddag nog.’ Zo is het begonnen met alle politieke akkoorden van die jaren.

‘Hij heeft liberale principes, maar is vooral een groot pragmaticus. Die werkwijze heeft voordelen, maar de keerzijde is dat hij weleens verzuimt een streep te trekken. In die lange formatie van 2017 heb ik echt een paar rode vlaggen moeten zetten bij de libertaire thema’s. Dat ik dacht: kom op Mark, laat mij dat niet in m’n eentje doen tegen die twee christelijke partijen.

‘Het kan opeens afgelopen zijn. Hoe goed je ook bent. Dan is het weg. Dat was bij Balkenende ook. En Kok. Of Mark moet zichzelf opnieuw uitvinden, maar daar zie ik geen tekenen van. Waar het mij om gaat: welke leider formuleert de kansen? Hoe zie jij de wereld hierna? De nieuwe werkelijkheden? Wat is je visie op de nieuwe economie, de sociale contracten? Er is juist nu wel behoefte aan grote lijnen en volgens mij lukt hem dat niet meer. Wat wordt zijn verhaal?

‘Over de hele tien jaar zeg ik: we hebben ongelooflijk geboft met zijn leiderschap. Dat paste bij dit decennium. De boel op orde krijgen. Maar ik zie nu dat het roestig is, dat het kraakt. Daar heb ik ook begrip voor, maar het is het wel een feit.’

Remco Meijer

‘Dan legt hij het balletje breed, dat is te gemakkelijk’

Voormalig CDA-leider Maxime Verhagen

Hij stond mede aan de basis van Rutte I, een kabinet dat zowel de PVV als het CDA zware schade toebracht maar dat de weg plaveide voor Ruttes langjarige premierschap. Voormalig CDA-leider Maxime Verhagen, nu voorzitter van Bouwend Nederland, ziet in Rutte de ultieme polderaar.

‘Hij is een ongelooflijk goede campaigner. Dat geeft zijn partij bij formaties altijd een mooi uitgangspunt. Al die gewonnen verkiezingen door de VVD zijn in hoge mate aan Rutte te danken. Daarna moet er met andere partijen worden onderhandeld en dan valt op hoe goed hij let op persoonlijke verhoudingen. Ik ben er nu al heel lang uit, maar als ik hem tegenkom samen met mijn vrouw, weet hij haar naam nog.

‘Hij investeert in anderen, links of rechts, dat maakt niet uit. Daarom kon hij zo’n rol spelen in wat toen de Kunduz-coalitie heette, net zo makkelijk met GroenLinks als met de SGP. Daarna een kabinet met de PvdA, en nu weer met D66, CDA en de ChristenUnie. Die persoonlijke verhoudingen zijn niet alleen maar functioneel. Hij is attent, komt je tegemoet waar het kan. Is ook in staat om het VVD-belang los te laten als het moet. Daarom is Rutte II met de PvdA overeind gebleven, wat eigenlijk een wonder is.

‘Hij is in zekere zin de ultieme polderaar, toch merkwaardig voor een liberaal. Toen Hans de Boer van VNO het sociaal akkoord bijna opblies, en Ton Heerts van de FNV niet meer hem wilde praten, heeft Rutte ze weer aan tafel gekregen. Dat vindt hij belangrijk.

Maxime Verhagen met Rutte in 2012.Beeld ANP

‘Het wonderlijke is dat hij ook na tien jaar zo ontspannen is. En dat in een omgeving waar de adrenaline vaak tot boven je wenkbrauwen zit. Kritiek lijkt van hem af te glijden. Als hijzelf denkt: ik heb mijn best gedaan, dan kunnen jullie van de krant schrijven wat je wilt, maar het doet hem niks. Hij delegeert ook makkelijk. Als er wat is, belt hij binnen drie minuten en zegt: dit moet je wel oplossen.

‘Dat heeft ook nadelen. Hij is als de voetballer die met de bal naar voren loopt en hem dan breed legt. Als er wordt gescoord, heeft Rutte de voorzet gegeven. En als er naast wordt geschoten, heeft hij het niet gedaan.

‘Daar hebben wij van Bouwend Nederland in de stikstofcrisis wel last van gehad. Rutte laat dan wel een paar bouwers komen in het Catshuis, prima maar voor de bühne, maar als je hem dan vraagt hoe het ermee staat, dan zegt hij dat je bij Carola Schouten moet wezen. Dat is te gemakkelijk, dan legt hij het balletje breed. Wij wachten nog steeds op een oplossing.

‘Hij is enorm flexibel, dat moet ook wel als je geen meerderheid hebt. Maar ik zie hem niet opnieuw met Wilders regeren, of met Baudet. Al is het maar omdat er geen andere partij aan mee wil doen. Rutte met Baudet én Wilders, nee daar kan ik me weinig bij voorstellen.’

Martin Sommer

Meer over