THE SOPRANOS

THE SOPRANOS IS IN AMERIKA EEN MET PRIJZEN OVERLADEN TV-KLASSIEKER. IN NEDERLAND HEEFT DE SERIE VOORALSNOG EEN CULTSTATUS. OVER MOBSTERS, ZWIJGPLICHT EN PANIEKAANVALLEN....

Meadow, de zeventienjarige dochter van Tony en Carmela Soprano, heeft samen met een vriendin een feestje gegeven in het leegstaande huis van haar grootmoeder, die naar het bejaardenhuis - pardon - naar een retirement community is. Het loopt uit de hand, te veel drank, te veel dope en te harde muziek, en uiteindelijk komt de politie eraan te pas.

Als plaatselijke notabele heeft Tony een goede verstandhouding met de politie dus het loopt nog net goed af. Toch heeft Meadow straf verdiend. Maar ja, zucht Carmela, hoe? Tony weet het ook niet direct. Kinderen straffen tegenwoordig, er is eigenlijk geen beginnen aan. Geef ze een pak slaag en je staat een week later voor de rechter, ontzeg ze het gebruik van de auto en je bent de klos voor het haal-en-breng-corvee, leg ze huisarrest op en je kunt zelf 's avonds ook niet meer de deur uit.

Meadow krijgt de straf die ze zelf bedacht heeft - tijdelijke inbeslagname van haar creditcard (gecompenseerd met cash voor benzine, handig om xtc mee te kopen) - en verlaat glimlachend de keuken.

'Je staat machteloos', zucht Carmela.

'Volkomen machteloos', verbijt Tony zijn frustratie.

De volgende ochtend ziet hij vanuit de auto een man lopen die hem nog geld schuldig is. Hij zet de achtervolging in, dwars door het park, ploegt met zijn suv diverse bloemperken en gazons om, rijdt de man klem voor de ingang van een kantoorgebouw en slaat hem ten overstaan van verbijsterde passanten totaal in elkaar. De stakker hinkt het beeld uit.

Dit is The Sopranos in een notendop: U dacht dat het leven als mafiabaas lastig was? Moet u het vaderschap eens proberen.

'Tony Soprano is een familyman', luidt een van de promo's voor de serie, 'sterker nog, hij heeft er twee.'

Want behalve hoofd van zijn family (als gezin) is Tony ook het hoofd van de DiMeo Family, de machtigste misdaadbende van New Jersey. Hij heeft het er maar druk mee. Zijn moeder dementeert en moet in een tehuis, maar ze spant ook samen met zijn oom Cor rado, die Tony uit de weg wil ruimen. To ny bedriegt zijn vrouw Carmela, die last heeft van gewetensproblemen, spirituele ondervoeding en een naderend emptynest-syndroom, maar gelukkig is daar de plaatselijke priester, die vaak langskomt voor guidance. Een van Tony's capo's ligt in bed met de fbi, maar welke weet hij niet. Zijn dochter is verliefd op een zwarte jongen, Tony ziet haar liever met een paisan, maar ja, die zijn allemaal crimineel.

En dan zijn er de panic attacks. Tony raakt soms zomaar buiten westen. Als er geen enkele somatische oorzaak te vinden is, stelt hij zich met tegenzin onder behandeling van een psychotherapeut. Dat moet kost wat kost geheim blijven. Als lid van de mafia heeft To ny tenslotte een zwijgeed afgelegd - omerta! - en als de anderen erachter komen dat hij wekelijks zijn hart uitstort bij een psychiater, een vróuw nota bene, is hij de volgende voor een cementen voetenbadje.

In klassieke gangsterseries als The Untouchables werd de mafia voorgesteld als een maatschappelijke uitwas die bestreden diende te worden, in The Godfather kregen we ze te zien als zich emanciperende immigranten, en in The Sopranos is de mobster een individu geworden. Een mens, met een ziel en een broodwinning (niet noodzakelijkerwijs in die volgorde.) Kijkend naar Michael Cor leone in The Godfather (Al Pacino) denk je soms: die man zou zich na moeten laten kijken. In The Sopranos gebeurt dat ook. Veel woede, veel verdriet, veel schuldgevoel, stelt psychotherapeut Dr. Melfi vast.

De - historische - achtergrond van het verhaal is de rico-act van 1994, een nieuwe wet tegen Racketeering Influenced and Cor rupt Organisations, waarmee de fbi regelmatig veroordelingen boekt, en die ook effectief blijkt in het losweken van verklikkers die beloond worden met een nieuw leven via het fameuze getuigenbeschermingsprogramma. Vroeger lukte dat justitie maar zelden, maar de mobster van nu is de mobster van toen niet meer. Zoals Tony zelf zegt: 'These guys today, they don't have room for the penal experience anymore.' (Ze hebben geen ruimte meer voor de penitentiaire ervaring.)

In Amerika is net de vierde serie van dertien afleveringen afgesloten en The Sopranos zijn populairder dan ooit. De serie werd bedolven onder bekroningen, gooit ook weer hoge ogen voor de komende Golden Globes (19 januari) en is door critici al op één lijn gesteld met tv-klassiekers als I Claudius en Ber lin Alexanderplatz. Het internet wemelt van de Soprano-sites, waar je alles over de serie kunt zien en lezen, en desgewenst een Soprano-t-shirt, -petje, -pastasaus of -kook boek kunt aanschaffen. De vara zond zojuist seizoen 1 uit en gaat in april verder met 2. (Dat hadden ze beter meteen kunnen doen, het Nederlandse tv-publiek begint net de smaak te pakken te krijgen, de kijkcijfers gaan de laatste weken gestaag omhoog en over drie maanden moet de kijker weer opnieuw veroverd worden.)

Gelukkig is er dvd. Wie niet tot april wil wachten kan bij de betere platenwinkel terecht voor dvd-sets van seizoen 1 tot en met 3 (hbo/Warner Home Entertainment).

De kwaliteit van Nederlandse speelfilms en dramaseries is de laatste jaren flink verbeterd, The Sopranos laat zien dat ze in Amerika ook niet stil zitten. Jonge filmregisseurs als Quentin Tarantino, Sam Mendes, Kevin Smith en p.t. Anderson leveren meesterwerkjes af, en ook de huidige generatie televisiemakers legt een indrukwekkend vakmanschap aan de dag, getuige voor treffelijke dramaseries als Beggars and Choosers, West Wing en dus The Sopranos.

Goed, The Sopranos haalt het niveau van The Godfather, zoals menig criticus beweert, maar is dat de enige verklaring voor het fenomenale succes?

Vermoedelijk heeft het ook te maken met die andere gebeurtenis in het Amerika van het einde van de vorige eeuw: de nederlaag van Al Gore. Amerika heeft het een beetje gehad met het politiek correcte denken van de jaren negentig, dat een grenzeloos vertrouwen stelt in de goedheid, of beter braafheid van de mens en elk maatschappelijk probleem wegmoffelt onder een custardlaag van cultuurrelativisme en selfhelp-gezever. Waar in voor elke vorm van onaangepast gedrag een paramedische afkorting werd verzonnen. Domheid wordt omschreven als 'een ongelukkige combinatie van dyslexie en dyscalculie', fatsoen heet 'frustratietolerantie' en een ploert is iemand met een 'bipolaire gedragsstoornis'.

Je zou haast gaan denken dat Het Kwaad niet meer bestond. Terwijl het natuurlijk nog net zo onder ons is als vóór Al Gore. Sterker, het woont gewoon nog steeds om de hoek, ook hier, in deze gezapige tuinwijk, en het ziet eruit als een joviale buurman met een Sports Utility Vehicle, die in zijn kamerjas de krant haalt, zijn sigaren in de tuin rookt omdat anders de vitrage bruin wordt, en een therapeut bezoekt om over zijn dominante moeder te praten. Tony Soprano is gewoon een babyboomer!

Als halfgoden verrezen ze uit het puin van de wereldoorlog, die fonkelende generatie, de vleesgeworden belofte van een nieuw en beter mensdom, maar het vlees is zwak, de materie weerbarstig en geleidelijk begonnen ze meer en meer op gewone mensen te lijken. Met gewone, menselijke eigenschappen. Na jaren van zelfbedrog kijkt Amerika zichzelf weer recht in de ogen. Iemand die van de misdaad leeft maar 'geen ruimte heeft voor de penitentiaire ervaring'. Is dat zo vreemd? We're bad!

En welke setting leent zich beter voor dat demasqué dan de benauwenis waarin iedereen, ook de babyboomers, simpelweg door het tikken van de klok, uiteindelijk worden teruggezogen: het gezin. Daar zitten ze, bekneld tussen hun kinderen en hun ouders, beiden in de lastige leeftijd.

Het is niet voor niets dat de grootste literaire bestseller van de laatste jaren in Amerika, The Corrections van Jonathan Franzen, precies daarover gaat: moderne familieverhoudingen. Oprah Winfrey wilde The Corrections meteen hebben voor haar boekenclub (de auteur weigerde medewerking), en dat is logisch: Oprahs publiek bestaat grotendeels uit babyboomers, die precies begrijpen wat Jonathan Franzen en Tony Soprano meemaken. Ook in Nederland is de familieroman weer terug, zie onder anderen Adriaan van Dis. En over de vreugde en de geneugten van het familieleven gaan die boeken niet. Integendeel, veel boomers zijn bij de therapeut geweest, die ze heeft laten zien dat dat schijnbaar vredige gezinnetje van toen een orgie van agressie en geweld was, een mij nenveld van trauma's en frustraties. Een bloedbad, vergelijkbaar metellipse de mafia!

'Did other kids ever find fifty thousand dollars in Krugerrands and a .45 automatic while they were hunting for Easter eggs?', werpt Mea dow haar vader op een gegeven moment voor de voeten. Een retorische vraag, die zij voor zichzelf al ontkennend beantwoord heeft, terwijl het ware antwoord misschien toch bevestigend moet zijn. Ja, condooms in het nachtkastje, een militaire onderscheiding in een la, een brief van de deurwaarder, elk kind doet ongewild ontdekkingen die een ontluisterend licht op zijn ouders werpen.

Families redefined, zegt de Amerikaanse televisiezender hbo zelf over de serie, en zo is het. Tony Soprano's tweede family is zoals menigeen zijn eerste family vóelt. Dat zijn de ware two families waar het in The Sopranos om draait: die van buiten en die van binnen. In die van buiten geldt het heden, in die van binnen het verleden. 'Buiten is het misschien 2000, maar hier in huis is het 1954', zegt Tony, die zichzelf ook graag een old school-gangster noemt. 'Whatever happened to Gary Cooper, the strong silent type? Dat was een Amerikaan. Die had geen contact met zijn gevoelens. He just did what he had to do. En toen ze hem eenmaal in contact met zijn gevoelens hadden gebracht, kon hij zijn mond niet meer dichthouden. Toen was het dysfunction this and dysfunction that.'

Soms komen de twee families angstig dicht bij elkaar. En meestal botsen ze dan.

Een gokverslaafde die zijn schuld aan Tony niet kan betalen biedt hem als alternatief een terreinwagen aan. Tony accepteert en geeft het ding stralend aan Meadow, die net haar rijbewijs gehaald heeft, maar Meadow barst in snikken uit. Het is de auto van een vriendje van haar, de zoon van de Tony's crediteur. Junior Corrado komt als oom naar een verjaardagsfeestje, maar Carmela ziet de rivaal die haar man naar het leven stond en gooit de deur in zijn gezicht.

Tony's hardnekkige ontkenning dat zijn beide families een en dezelfde zijn, is de ware oorzaak van zijn panic attacks, de reden dat hij in therapie moet. Dat zijn moeder geprobeerd heeft hem te laten omleggen begrijpt en accepteert hij, maar als Dr. Melfi oppert dat zijn moeder dat 'onbewust altijd al' heeft gewild, raakt hij buiten zichzelf van razernij en wurgt haar zowat. Zijn twee families móeten gescheiden blijven.

Maar het is onmogelijk. Want de code van zijn ene familie is 'mondje toe' en de code van de andere is 'praat erover'.

De zwijgplicht van de mafia versus de praatplicht van Oprah, dat is de duivelse mix die The Sopranos onweerstaanbaar maakt.

Een enkele keer werken de families goed samen. Janice, Tony's zus, verlooft zich met Richie Aprile, een overambitieuze capo van wie alleen Tony last van heeft. Hoe vervelend hij het ook vindt om haar bruiloft te bederven, hij besluit dat Richie moet worden opgeruimd. Maar voor hij heeft kunnen toeslaan, schiet Janice haar aanstaande zelf in koelen bloede neer omdat hij haar geslagen heeft. Het enige dat Tony nog hoeft te doen is de rommel opruimen, en waste management is zijn vak. Althans, officieel.

'Really?', zegt Carmela als ze van de 'verdwijning' hoort. 'Now that was not a marriage made in heaven!'

Meer over