Profiel

Teruglezen: Joseph Ratzinger, doctrinaire scherpslijper van het Vaticaan

Joseph Ratzinger werd in 2005 door de kardinalen van het Vaticaan aangewezen als opvolgen van paus Johannes Paulus II. De Volkskrant omschreef de nieuwe paus als een 'doctrinaire scherpslijper'. Lees hier het profiel terug dat op 20 april 2005 in de krant verscheen.

Henk Müller
De paus leert omgaan met een tabletcomputer Beeld ANP
De paus leert omgaan met een tabletcomputerBeeld ANP

Kardinaal Joseph Ratzinger, die als paus Benedictus XVI aan het hoofd van de roomskatholieke kerk staat, noemde zich gisteren een 'simpele, nederige dienaar in de wijngaard van de Heer'. Maar de nieuwe leider van meer dan een miljard gelovigen is allesbehalve een simpele dienaar van de kerk. Gevreesd om zijn scherpe geest, rechtlijnigheid en doctrinaire scherpslijperij is de Beierse geestelijke geliefd bij conservatieve gelovigen en gevreesd bij liberalen en geestelijken die zijn sombere visie op de wereld niet delen.

Zijn fans hebben hem de koosnaam 'Ratzy' gegeven, maar hij staat ook wel bekend als 'Ratty'. Op de website van zijn fans, die gisteravond crashte, wordt Ratzinger geloofd en geprezen omdat hij afwijkende meningen de kop indrukt en ketterij uitroeit. Met de rechterhand van Johannes Paulus II valt niet te spotten.

In een interview met de Volkskrant vertelde de fameuze en door Rome gewantrouwde theoloog Edward Schillebeeckx hoe hij in de jaren '80 voor de derde keer op het matje werd geroepen in Rome vanwege een onwelgevallig boek. Hij bepleitte daarin - met een beroep op de katholieke traditie - dat onder bijzondere omstandigheden een leek in de eucharistie mag voorgaan. Normaal is dat aan priesters voorbehouden. Ratzinger, tot de dood van Johannes Paulus II hoofd van de Congregatie voor de Geloofsleer - de opvolger van de inquisitie - ging niet zo ver de theoloog een publicatieverbod op te leggen of te verketteren. Hij deed het anders, maar net zo effectief. Hij publiceerde een brief met de mededeling dat 'het laatste woord' hiermee was gezegd: geen leken als voorganger. Traditie of niet, tekort aan priesters of niet. Regeren per decreet, wetten uitvaardigen en dan rechter spelen, het kenmerkt Ratzingers stijl.

Hitlerjugend
De nieuwe paus werd op 16 april 1927 geboren in Marktl am Inn in Beieren, als zoon van een politieman die fel anti-nazi was. Tijdens de oorlog was hij, zoals de wet voorschreef, lid van de Hitlerjugend en werd op 16-jarige leeftijd als soldaat onder meer ingezet om een autofabriek bij München te bewaken. Hij werd naar Hongarije overgeplaatst, waar hij in 1944 deserteerde. Na een kort verblijf in een kamp voor krijgsgevangenen in 1945, ging hij samen met zijn broer naar een seminarie.

Na in 1951 te zijn gewijd promoveerde Ratzinger twee jaar later op de kerkvader Augustinus en raakte geïnteresseerd in de gnostiek, een mystieke stroming in het vroege christendom. Na hoogleraar te zijn geweest in Bonn werd hij professor aan de universiteit van Tübingen waar hij een collega was van Hans Küng, de progressieve theoloog die Ratzinger hielp zijn baan te krijgen en wiens leerbevoegdheid door de paus in 1979 werd ingetrokken.

Bij de tijd
Ratzinger stond bij het begin van zijn carrière niet bekend als conservatief. Tijdens het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965) dat in het teken stond van agg iornamento, het streven de kerk bij de tijd te brengen, werkte hij samen met Schillebeeckx en Küng, die net als hij als theologisch expert het concilie van advies dienden.

Ook Ratzinger was voorstander van hervormingen. Toch koos hij uiteindelijk een andere koers, daarin gesterkt door zijn afkeer van marxistische ideeën die op de universiteiten ingang vonden. In zijn autobiografie schrijft hij dat hij in de jaren zestig het idee kreeg dat hij geen gelijke tred meer hield met generatiegenoten. Het revolutiejaar 1968 met de studentenopstanden betekende een keerpunt. Ook zijn jeugd tijdens het nazi-bewind lijkt van invloed te zijn geweest op zijn overtuiging dat de kerk zich verre moet houden van tijdelijke veranderingen en politieke constellaties die voorbij gaan.

Na in 1977 kardinaal van München te zijn geworden, haalde Johannes Paulus II Ratzinger in 1981 naar Rome waar hij aan het hoofd kwam te staan van de Congregatie voor de Geloofsleer. Ratzinger werd daarmee de ideoloog van het Vaticaan. In die functie is hij even helder als onwrikbaar. Nooit zullen vrouwen priester kunnen worden, bevrijdingstheologen in de Derde Wereld moeten hun dwalingen afzweren en homoseksuelen zijn een fout van de schepping. Ratzinger wordt daarom ook wel de leider van de theocons genoemd, een variant op de neocons van president Bush.

Megalomie
Een van zijn programmapunten is een strijdbaarder opstelling tegenover de islam. Priesters die andere religies zoals de islam of hindoeïsme als deel van Gods plan voor de wereld zien, worden tot de orde geroepen. In 2000 kregen de andere kerken te horen dat wie de paus van Rome niet erkent niet in de hemel komt. Ook voor Israël had Ratzinger een boodschap: de joden zullen Jezus ooit als de echte Messias erkennen. De commotie was groot en Hans Küng betitelde Ratzingers inzet als een terugkeer naar de Middeleeuwen vermengd met Romeinse megalomanie.

Ratzinger is als achtste Duitse paus de opvolger van de apostel Petrus en plaatsbekleder van Christus op aarde. De rechterhand van Johannes Paulus II is nu zelf de baas.

Meer over