Terugblikken op 11 september 2001

11/9 ligt volgende week vijf jaar achter ons. De Volkskrant interviewde verschillende personen die terugblikken...

Martinair-piloot Ruud Bakker (52), gezagvoerder van een transatlantisch vliegtuig.

Waar was u op 11/9 en hoe hoorde u van de aanslagen in New York en Washington?

‘Ik ben ook hoofd van de vliegdienst en was aan het vergaderen. Tijdens die bijeenkomst werd een collega door zijn vrouw gebeld met de boodschap dat een “vliegtuigje” tegen het WTC was aangevlogen. We dachten: met een sportvliegtuig met een amateurvlieger kan zoiets gebeuren. Pas na afloop hoorden we wat er echt was gebeurd.’

Hoe heeft u het nieuws die dag beleefd?

‘Ik herinner mij vooral het ongeloof. Alsof ik naar een film keek. En dat contrast tussen die mooie blauwe lucht en de gruwelen eronder. Eigenlijk werd ik mij op dat moment pas bewust van het gevaar van zelfmoordacties. Daarvoor waren het kleine incidenten, af en toe in Israël of zo, maar dit was een massale, tot in de puntjes georganiseerde actie. Ik dacht aan maatregelen voor mijn werk en ik realiseerde me dat ik nooit meer op dezelfde manier in mijn vliegtuig zou stappen.’

Hoe kijkt u er nu op terug?

‘Iedere keer als ik nu de cockpit wil verlaten, word ik er aan herinnerd wat er is gebeurd. Na 11/9 is dat een hele procedure geworden. Vroeger liep ik altijd naar achteren om een praatje te maken met passagiers en om mijn benen te strekken in het gangpad. Nu doe ik dat alleen bij uitzondering. Ik ben meer op mijn hoede, ik voel me kwetsbaarder.’

Heeft 11/9 de wereld ingrijpend veranderd?

‘Ik denk het wel. Er is tweespalt ontstaan. Het is toch de moslimwereld tegen de rest. Of dat nou terecht is of niet. De wereld is volgens mij een stuk harder geworden.’

Denkt u dat zich op afzienbare termijn opnieuw zo’n immense aanslag zal voordoen?

‘We hebben inmiddels alweer Madrid, Londen en Sharm el Sheik gehad. Dat we die aanslagen alweer makkelijker vergeten dan die eerste klap, dat vind ik een veelzeggende verandering.’

Jean-Marie Colombani, directeur van de Franse krant Le Monde.

Waar was u op 11/9 en hoe hoorde u van de aanslagen in New York en Washington?

‘Ik was op een vergadering in Genève en daarna op het vliegveld, waar ik de beelden van de instortende torens zag.’

Hoe reageerde u op het nieuws?

‘Met mijn redactie heb ik die avond tot laat vergaderd, iets wat we normaliter de volgende ochtend doen. Ik heb toen gezegd dat we een nieuwe fase van de geschiedenis ingingen.’

Hoe kijkt u er nu op terug?

‘De aanslag, de daarop volgende mondiale schok, de reactie van solidariteit en het weerwoord in de vorm van de oorlog in Afghanistan om de Taliban te verjagen: je kunt zeggen dat tot eind 2001 alles redelijk goed is verlopen. Daarna is het debat over de oorlog tegen Irak begonnen. In naam van de strijd tegen het terrorisme is er zogenaamd bewijs geleverd van het bezit van massavernietigingswapens door Saddam. Met die bewering voegde zich bij de toch al moeilijke, politieke omstandigheden – want Frankrijk, Duitsland en Rusland waren tegen een oorlog zonder een duidelijk VN-mandaat – ook nog eens een leugen. Sindsdien regeert de chaos.

Je kunt de VS twee verwijten maken. Ten eerste is het land afgeweken van zijn historische rol. De VS vormen geen keizerrijk en hebben nooit die roeping gehad. Het land is altijd een op handel gerichte republiek geweest en dat moet zo blijven. De Amerikanen hebben geen koloniaal verleden en dus geen enkele ervaring in het bezetten van een land en het handhaven van de orde.

‘De tweede fout is strategisch geweest: Bush heeft voor de ‘preventieve actie’ gekozen, terwijl de vrije wereld sinds 1945 altijd baat heeft gehad bij politiek van containment, indamming.

‘Bij die kritiek moeten we niet uit het oog verliezen wie op 11/9 de aanvaller is geweest en met welk doel: Al Qa’ida wil de democratische ontwikkeling in Arabische landen dwarsbomen. Wij moeten er nu voor waken in een logica van ‘een botsing van beschavingen’ terecht te komen. Tegelijkertijd moeten we aan een echt bondgenootschap met de VS werken. We moeten voorkomen dat we nog verder in het nauw komen door de Amerikaanse macht. Daarvan weten we inmiddels dat die niet in staat is op deze historische uitdaging het antwoord te formuleren. Dus moeten we dat gezamenlijk doen.’

Heeft 11/9 de wereld ingrijpend veranderd?

‘Ik stel me de volgende vragen: is de wereld veiliger geworden? Zijn de VS intern hechter geworden? Zijn hun tegenstanders meer verdeeld geraakt en vormen hun bondgenoten een hechter gezelschap? Op al die vragen is het antwoord, vijf jaar na de aanslagen, ‘nee’. Dat pleit niet voor Bush.

‘De oorzaak is de oorlog in Irak. Die is ons gepresenteerd als een belofte tot een veiliger wereld, maar hij verergert slechts het terrorisme. Door ‘Irak’ neer te zetten als een deel van de strijd tussen het Westen en het ‘islamitische fascisme’ helpt Bush degenen te bewapenen die met hun ‘heilige oorlog’ de publieke opinie in de Arabische wereld willen misbruiken.

‘Bovendien zaait de oorlog verdeeldheid onder Amerikanen: de publieke opinie wordt ervan bewust dat het anti-Amerikanisme dat het beleid van Bush oproept, zelf een massavernietigingswapen is. Men ziet in dat de VS in Irak zijn vastgelopen en dat de noodzakelijke manoeuvreerruimte ontbreekt, met name ten opzichte van Iran.’

Denkt u dat zich op afzienbare termijn opnieuw zo’n immense aanslag kan voordoen?

‘Natuurlijk. Dat is al gebleken, zie Casablanca, Madrid, Londen. Democratische landen, of ze nu judeo-christelijk of islamitisch zijn, zien zich voor dezelfde uitdaging gesteld als Israël: omgaan met een permanente dreiging. Die valt moeilijk te bestrijden. Want de motor ervan is haat tegen vrijheid.’

Roland Arnall, VS-ambassadeur in Nederland. Na de aanslagen besloot hij, tot dan toe Democraat, zijn steun te geven aan president Bush:

Waar was u op 11/9 en hoe hoorde u van de aanslagen in New York en Washington?

‘Ik was op een korte skivakantie in Aspen, Colorado. Mijn broer belde me. Je moet de televisie aanzetten, zei hij. Ik begreep het niet en zei dat ik op het punt stond om te gaan skiën. Doe het toch maar, zei hij. Dat deed ik – en vanaf dat moment was ik natuurlijk totaal geabsorbeerd door het vreselijke drama.’

Hoe heeft u het nieuws op die dag verwerkt?

‘Ik heb erg veel gebeld met vrienden en familie. Je wilt op zo’n moment weten of alles goed met ze gaat. En je wilt op de een of andere manier iets doen. Het was in eerste instantie een onbevattelijke ervaring, al besefte ik wel dat dit een gebeurtenis was die ons leven diepgaand zou veranderen.’

Hoe kijkt u er nu op terug?

‘De gevoelens zijn niet meer zo sterk als in die eerste dagen. Maar de herinnering kan me nog steeds naar de keel grijpen.’

Heeft 11/9 de wereld ingrijpend veranderd?

‘Ja, ik denk nog steeds dat de wereld door 11/9 voor lange tijd is veranderd. Het gevecht tegen het terrorisme zal niet snel voorbij zijn. We zullen er nog geruime tijd rekening mee moeten houden dat we delen van ons leven anders moeten inrichten, dat we voortdurend op onze hoede moeten zijn. Onze hele manier van leven is erdoor veranderd.

‘In Amerika wordt wel gesproken van een defining moment, een voorval dat richting geeft aan de loop van de geschiedenis. Ik geloof dat 11/9 voor de Amerikanen net zo’n bepalende gebeurtenis was als de Japanse aanval op Pearl Harbor. We zijn ons met een schok bewust geworden van de plaag van het terrorisme. Natuurlijk zijn er ook in Amerika verschillen van inzicht over de wijze waarop we dit gevaar het hoofd moeten bieden. Maar dát er sprake is van een ernstig gevaar, daarover is iedereen het eens.

‘Voor mij persoonlijk was er in zekere zin ook sprake van een defining moment. Ik ben praktisch mijn hele leven Democraat geweest. Maar toen ik zag hoe George Bush in de dagen na 11/9 opereerde, kwam ik tot de conclusie dat hij over de kwaliteiten beschikte om ons land te leiden in de strijd tegen het terrorisme. Toen besloot ik mijn steun aan hem te geven.’

Denkt u dat zich op afzienbare termijn opnieuw zo’n immense aanslag zal voordoen?

‘Het is net als de strijd tegen kanker. Iedereen hoopt op de ultieme remedie. En er zijn veelbelovende behandelwijzen. Er zijn ook veelbelovende maatregelen tegen het terrorisme. We boeken enorme vooruitgang, we gebruiken veel geavanceerder middelen, we werken steeds beter samen. Maar de ultieme remedie is nog niet gevonden.

Uiteraard hoop ik dat er geen grote aanslagen meer worden gepleegd. Maar we moeten ons erop instellen dat het opnieuw zou kunnen gebeuren, en dus moeten we volop alert blijven en alle mogelijke veiligheidsmaatregelen nemen. En dan heb ik het niet alleen over de Verenigde Staten, maar over de hele internationale gemeenschap, want het terrorisme is bepaald geen exclusief Amerikaans probleem, zoals de afgelopen jaren maar al te pijnlijk is gebleken.’

Saïd el Bachrioui (42), onderwijzer in Ede, waar ophef ontstond over Marokkaanse jeugd die feest zou hebben gevierd.

Waar was u op 11/9 en hoe hoorde u van de aanslagen in New York en Washington?

‘Jeetje... Weet ik dat nog? Ik was op school. Ik hoorde het pas toen ik thuiskwam. De televisie. Het was raar; ik kon het niet begrijpen, het drong niet tot me door. Wie wat, waar, hoe, al die vragen. Ik kreeg er de tijd niet voor. De televisie was hier in Ede , de kranten – ik zat er middenin.’

Hoe heeft u het nieuws die dag verwerkt?

‘Het was heel lastig. Al die meningen, al die scheve informatie in de pers. Ik was begeleider van die jongens en deed wat ik kon om te vertellen hoe het in elkaar zat. Maar dat verhaal over Ede hoor je nu nog steeds, zelfs in de Tweede Kamer. We zijn er nooit van losgekomen, terwijl de politie toch echt heeft erkend dat het persbericht waarin stond dat de jongens hadden gefeest, fout was. De politie heeft daarvoor zelfs excuses aangeboden. Maar het verhaal was blijkbaar te mooi om stuk te maken.’

Hoe kijkt u er nu op terug?

‘Ik weet na al die jaren niet meer wat waar is. Dat houdt me bezig. Wat er gebeurd is in de VS, wat er vervolgens is gebeurd in de wereld: al die incidenten, oorlogen, de scheve verhouding tussen landen en geloven. Veel is kapotgemaakt. Ik vraag me nu elke dag af: wie vertelt de waarheid, wie niet? Er zijn complotverhalen over 11/9. Was het uitlokking? Het heeft me in alles aan het twijfelen gebracht. Wat moet ik geloven? Ik weet het niet meer. De aanleiding van de oorlog in Irak bleek achteraf ook gelogen en kijk eens naar de puinhoop daar. Wie heeft dat gecreëerd?

‘De wijk is rustig nu. De jongens zijn ouder geworden, volwassen en wijzer. Sommigen kwamen goed terecht, van anderen hoor ik niks meer. Misschien zitten ze vast. Het waren pubers die ruzie zochten met de politie en je weet: dat waait wel over. Elke wijk heeft jongeren die zich tegen alles verzetten, dat heb ik ook met mijn eigen kinderen.

‘Hier gaat het leven verder. Dit is een gewone wijk. Donderdag wordt de moskee geopend en daar is de burgemeester bij. We hebben nu een goede burgemeester, die veel met de mensen praat.’

Heeft 11/9 de wereld ingrijpend veranderd?

‘Dat ziet iedereen. Ik weet niet of het ooit nog goed komt. Er zijn mensen die kunnen relativeren, kunnen nadenken, maar er zijn er ook die alleen schreeuwen. Ik weet wel dat het oneerlijk is. Kijk naar Palestina; ik ben niet tegen die oorlog van Israël maar hoeveel resoluties heeft dat land uitgevoerd? Eén? Niemand durft er iets van te zeggen. Als dat nu eens beter geregeld wordt, zal de wereld er een stuk rustiger uitzien.’

Denkt u dat zich op afzienbare termijn opnieuw zo’n immense aanslag zal voordoen?

‘Het zou me niet verbazen. Ik zou het verschrikkelijk vinden, ik hoop het echt niet. Maar je ziet wat er gebeurt. Al die ellende, de uitlokking, het is een tijd van hard aanpakken en niet praten. Het gaat verkeerd in Europa en de rest van de wereld. De oplossing kan alleen een andere wereldpolitiek zijn. Problemen bij de kern oplossen. Die kern is het conflict rond Israël, dat is zeker – volgens mij dan.’

Ad Verbrugge (39), filosoof aan de Vrije Universiteit.

Waar was u op 11/9 en hoe hoorde u van de aanslagen in New York en Washington?

‘Normaal zou ik op dat moment in de studeerkamer hebben gezeten, maar ik was in de woonkamer met mijn dochtertje aan het spelen. Mijn schoonmoeder belde op met de mededeling dat er iets verschrikkelijks was gebeurd.’

Hoe heeft u het nieuws op die dag verwerkt?

‘Ik heb verder niets anders gedaan dan televisiekijken. Je beseft onmiddellijk de mondiale betekenis van zo’n aanslag. Dit was het begin van een nieuw soort terrorisme. Je realiseert je dat een nieuwe epoque intreedt. Van die dag staat me verder nog bij dat ik me enorm gestoord heb aan de reactie van premier Kok. Hij sprak natuurlijk zijn medeleven uit, maar trok er verder zijn handen van af. Bijzonder laf. Ik vond dat echt typerend voor hem, want Kok was allerminst de grote staatsman waarvoor hij door velen werd gehouden. Ik schaamde me op dat moment Nederlander te zijn. In de eerste reactie van Kok lag de suggestie dat de Amerikanen het over zichzelf hadden afgeroepen en dat wij er geen last van zouden hebben.’

Hoe kijkt u er nu op terug?

‘Ik was al langer bezig met de problematiek van botsende culturen. Je kon in zekere zin wel voorspellen dat het niet zou blijven bij beschietingen van vliegdekschepen of een bom in een ambassade. Maar dat het om zo’n gecoördineerde actie zou gaan, had ik ook niet gedacht. Het eerste essay voor mijn boek Tijd van onbehagen had ik ruim een jaar eerder geschreven en daarin heb ik het ook over fundamentalistisch gedachtegoed in het Westen zelf. De vervreemdingstendensen liggen in onze samenleving zelf.’

Heeft 11/9 de wereld ingrijpend veranderd?

‘Ik denk dat het thema cultuur, in de breedste zin van het woord, echt op de agenda is gekomen. Wat is het eigene aan ons? Wat zijn daarvan de schaduwzijden? Wat wil je wél prijsgeven en wat niet? Daarover wordt nu nog in net iets te abstracte zin gesproken. Het gaat vooral over rechten en respect en zo. Het discours moet dieper gaan. Over de ontwikkeling van families, over groepsverbanden, over wat een land tot een eenheid maakt.

‘De islam denkt niet primair in landsgrenzen. Dat de Amerikanen daarna met geweld zijn gaan optreden, mag je naïef noemen maar het heeft ook een bepaalde mate van prettige naïviteit. Of het aanpakken van de Taliban nu werkt of niet, het is uiteindelijk noodzaak je tanden te laten zien. Of je vervolgens zo’n heel land tot democratie kan ombouwen langs de lijn van onze conventies, dat is weer een andere vraag. Niettemin, uit de Amerikaanse aanpak spreekt nog hoop, verwachting. In Europa regeert de scepsis.’

Denkt u dat zich op afzienbare termijn opnieuw zo’n immense aanslag zal voordoen?

‘De eerste gedachte is: waarom niet? Ik heb niet de indruk dat het geestelijk klimaat in de wereld sindsdien enorm is verbeterd. De beveiliging is verbeterd, de geheime diensten hebben een scherper oog op samenzweringen, maar uit welke hoek en op welke manier weer iets gaat gebeuren, is nooit helemaal traceerbaar. Het lijkt me onafwendbaar en een kwestie van tijd. Hoe weerbaar ben je zelf? Dát is de grote vraag.

‘Wat ik opmerkelijk vind, is dat de gevolgen van 11/9 voor de moslimgemeenschap in de VS zelf relatief meevielen. Als je zag welke agressie er is losgekomen in Nederland! Op het vlak van multiculturaliteit is de verscheurdheid in Europa vele malen groter dan in de VS.’

Meer over