Televisie aan en de tapkraan open In een kwaadaardig sprookje stelt DV8-choreograaf Lloyd Newson de onderlinge relaties van mannen aan de kaak

Moeiteloos knoopt de Britse choreograaf Lloyd Newson elementen uit Superman, Saturday Night Fever, liedjes uit de (Engelse) Arbeidsvitaminen en sport op televisie aaneen tot een bijzonder danstheaterstuk: Enter Achilles....

HIJ TILT ZIJN broekspijp omhoog en toont een enorm litteken, dat loopt van halverwege zijn kuit tot aan zijn hiel. De Engelse choreograaf Lloyd Newson (38) zal niet meer dansen. Vorig jaar gebeurde het ineens, tijdens een repetitie met zijn groep DV8: pets, krak, een vlammende pijn in zijn onderbeen, pees gescheurd. De achillespees, zo ongeveer het ergste dat een danser kan overkomen.

Na de operatie lag hij enige tijd in het ziekenhuis en daar viel het hem op dat alleen zijn vriendinnen bloemen stuurden en langskwamen, niet zijn vrienden. Bovendien bleken de vrouwelijke artsen te beschikken over een bijna perfecte combinatie van zakelijkheid en gevoel, terwijl de heren doktoren zich mompelend achter hun blocnotes verscholen. En ineens, in dat ziekbed wist hij het: mijn volgende voorstelling moet gaan over mannelijk gedrag, over hoe heteroseksuele mannen omgaan met hun gevoelens, en vooral over hoe ze die verstoppen. En over hoe mannen met èlkaar omgaan, hoe ze zich als groep gedragen. Een jaar later is die voorstelling er: Enter Achilles.

In de mythologie was Achilles de stoere Griekse strijder, die dodelijk in zijn hiel getroffen werd door een Trojaanse pijl. Die hiel was zijn enige kwetsbare punt, van strijder werd hij een weerloze prooi.

Wat blijft er over als iemands mannelijkheid ineens wegvalt? Dat wilde Newson weten en hij was ook geïnteresseerd in wat de kern was van de hechte vriendschap tussen Achilles en de jonge Patroclos, een vriendschap die verder ging dan het jongens-onder-elkaar.

De première van Enter Achilles was begin juni in Wenen, daarna volgde Frankfurt en de afgelopen dagen zetten de acht dansers van DV8 Praag op stelten. De groep was daar onbetwist het hoogtepunt van het Dansfestival Praag. Vanavond staat DV8 in de Stadsschouwburg in Amsterdam als opening van Julidans, de zomerprogrammering die in vijf jaar tijd is uitgegroeid tot een belangrijk podium voor de moderne dans. Komende maand zijn daar naast DV8 LaLaLa Human Steps, de Franse groep L'Esquisse en Saburo Teshigawara uit Japan te zien. Nederland is vertegenwoordigd met kleine produkties van Piet Rogie, Erik Kouwenhoven, Voortman/De Jonge en Danswerkplaats Amsterdam.

DV8 was al eerder te gast in Julidans, in 1992 met Strange Fish, een opmerkelijke combinatie van dans, theater en hier en daar zelfs wat barokke musical-elementen. Voorstellingen van Newson en DV8 gaan altijd over mannen en vrouwen, over hun onderlinge verhoudingen, over seksualiteit. Soms zijn ze radicaal, zoals Dead Dreams of Monochrome Men (1989), gebaseerd op het leven van Dennis Nilsen, die een groot aantal homoseksuele jongens vermoordde. Toen dit stuk in Engeland op televisie werd uitgezonden, werden er vragen over gesteld in het Lagerhuis en een deel van de pers keerde zich fel tegen Newson. Terwijl het juist zijn bedoeling was aan te geven hoe de homofobische houding van de Britse overheid tot dit soort excessen leidt. Schokkend was ook My Body, Your Body (1987), over het incestverleden van een vrouw met wie hij in die tijd een flat deelde.

Hoeveel vrolijker is Enter Achilles, althans op het eerste gezicht. In Praag was de voorstelling twee keer te zien en beide keren heb ik er met stijgende verbazing naar gekeken. De eerste keer vanwege het gemak waarmee Newson elementen met elkaar verbindt uit Superman, Saturday Night Fever, liedjes uit de (Engelse) Arbeidsvitaminen, sport op televisie, bier drinken in de pub en samen een sigaretje roken. De tweede keer vanwege de virtuositeit van de dansers en de soms levensgevaarlijke acrobatiek.

Het decor van de voorstelling is een pub, waar de televisie aan en de tapkraan open staat. Acht goed geklede, vlotte en eigenlijk alledaagse mannen staan er wat te drinken, te praten, grapjes te maken, aandacht te trekken en stoer te doen. De een gooit een dartspijltje, de ander steekt een sigaretje op, een derde zingt een liedje - Can't Take My Eyes Off of You.

Ze lijken onderling uitwisselbaar, maar langzaam worden de contouren van hun karakters zichtbaar. De romanticus, het verlegen type, de brallerige bal, de stoere bink, de zwijgzame. Eentje zien we thuis wakker worden met een plastic opblaaspop in zijn armen. Als de telefoon gaat, zet hij snel zijn antwoordapparaat aan. We horen een vrouw inspreken op het bandje - waar ie toch uithangt! Snel zet hij de radio keihard.

Alle vrouwen in Enter Achilles worden gespeeld door sekspoppen met open pijpmondjes. Hoewel, eigenlijk komen er geen vrouwen voor in Enter Achilles. Het gaat hier over mannen, die kennelijk behoefte hebben aan elkaars gezelschap maar bij god niet weten waarom en wat ze met elkaar moeten. Newson laat het ongemakkelijke van deze kerels zien in adembenemend bewegingstheater, op de vierkante meter ongekend spannend en vol details.

Een man die zich van het begin af aan als outsider opstelt - het doetje, zeg maar - doet wat al te nichterig John Travolta na, wordt uitgestoten en ontpopt zich dan ineens als Superman, in bijpassend kostuum. Vanaf dat moment wordt Enter Achilles een kwaadaardig sprookje, een stout jongensavontuur dat uitloopt op een nachtmerrie. De agressie neemt toe, er sneuvelen bierglazen, messen worden getrokken, een opblaaspop verkracht en stukgesneden. Intussen is het dansen veranderd van 'lekker gek doen als jongens onder elkaar' in een ware struggle for life.

Wat Newson met aan de amusementsindustrie ontleende middelen doet, is tamelijk verbazingwekkend. Het publiek lacht uitbundig. En terecht, want Newson, die in het verleden nogal eens moralistisch kon zijn, is hier uitgesproken relativerend. Er zit veel meer humor dan ernst in deze produktie. Toch komt Enter Achilles stevig aan. Volgens Newson is er weinig hoop dat er ooit nog iets moois uit de Man komt.

In een Praagse koffieshop zit Lloyd Newson de ochtend na de stormachtige ontvangst van Enter Achilles wat verbaasd om zich heen te kijken. Hij vindt de stad zo veranderd. De avond ervoor was hij uit geweest en een paar keer benaderd door vrouwen die sex met hem wilden voor geld. Dat was hem nog niet eerder overkomen - hij dacht altijd dat juist vrouwen meteen door hadden dat hij op mannen valt. 'Waarschijnlijk is het voor hen de snelste manier om aan geld te komen en mooie spulletjes te kopen.' Het blijft hem bezighouden, het gedrag van mannen en vrouwen. En inderdaad, er lopen op straat opvallend veel geblondeerde vrouwen - duidelijk met bijbedoelingen. Vlak bij het Casino heeft het Amerikaanse en peperdure cosmeticahuis Estée Lauder zijn eerste Praagse vestiging geopend - het is er waanzinnig druk. De moderne Praagse vrouw heeft kennelijk wel iets anders aan het hoofd, dan zich zorgen te maken over de man-vrouw verhouding.

Aangespoord door het succes praat Newson welwillend over van alles en nog wat. Meestal blijft hij liever op de achtergrond. En op de foto wil hij sinds 1992 al helemaal niet. Voor de publiciteit rond Enter Achilles stelt hij slechts zijn gekwetste onderbeen ter beschikking. Hij heeft er een hekel aan herkend te worden. Het belemmert hem in zijn werk. Liever maakt hij zich dienstbaar aan het theater, aan de mensen met wie hij werkt. In die zin is hij de psycholoog gebleven die hij was, voordat hij als 22-jarige ineens ging dansen.

Die wetenschappelijke achtergrond verklaart waarschijnlijk ook zijn bijna dwangmatige behoefte om het gedrag van mensen te duiden. 'Mannelijkheid en heteroseksualiteit worden altijd op één lijn gesteld, mannelijkheid en homoseksualiteit juist tegenover elkaar. Maar kijk eens om je heen en zie hoe saai mannen gekleed zijn! Altijd in grauwe kleuren - blauw, groen en grijs, dan heb je het wel gehad. Waarom is dat zo aan strakke regels gebonden? Als mannen de macht hebben, en die hebben ze, dan doen ze daar bar weinig mee. In wezen niets anders dan als gelijk-gestemden en gelijk-gekleden achter elkaar aanrennen. Een van onze dansers werd laatst bijna aangevallen omdat hij een fel gekleurd truitje droeg. Non-conformisme roept nog steeds veel agressie op, vooral bij mannen. Dat gedrag fascineert me en daarover gaat Enter Achilles.'

Om Enter Achilles te kunnen maken, bezocht Newson de plekken waar mannen samenkomen: bars, sporthallen, kantoren. Een andere bron van inspiratie waren de typische hetero-moppen die hij opving, onder meer toen hij eerder dit jaar als choreograaf bij de Nederlandse Opera in Amsterdam werkte en daar Tsjaikovski's Mazepa instudeerde. Waar staat GAY voor? Got aids yet.

Wat is de definitie van een vrouw? Een infuus om een kut in leven te houden.

Waarom heeft een vrouw één hersencel meer dan een koe? Anders schijt ze de hele keuken onder.

Newson: 'Ik vraag me wel eens af of het nodig is me daarover nog op te winden. Moet je altijd overal over praten? Of zoals een Engels spreekwoord zegt: je moet niet krabben als het niet jeukt. Mannen hebben kennelijk geen zin om over vroeger te praten, over hun ouders, hun gevoelens, over waar het fout ging in hun jeugd. Ze praten hooguit over voetbal of politiek, en ze tappen moppen. Mannen hebben rituelen uitgevonden om zo min mogelijk gevoelens te tonen. Ik weet eerlijk gezegd ook niet of het veel helpt, al dat graven en spitten, al dat afdalen in de ziel. Ik ben niet voor niets gestopt met psychologie en theater gaan maken. Vanuit dezelfde fascinatie met de mens, maar nu hoef ik dat gedrag alleen maar te tonen. Het publiek pikt er maar uit wat het wil.'

Zo vrijblijvend is dat overigens niet. Als ik hem zeg dat ik uit Enter Achilles opmaak dat hetero's in zijn visie vrouwen alleen maar zien als sekspoppen waar ze hun pik in kunnen steken, vraagt hij hoe ik daar in godsnaam bij kom. 'Als er op toneel een sekspop staat, is dat gewoon een sekspop, meer niet. Wist jij dat die dingen in Engeland heel populair zijn? Wat doen al die mannen ermee, dat wilde ik weten. Of is die pop niet anders dan een speeltje, een voetbal, die ook van plastic is? Een man die de show zag was overigens meer geschokt door het feit dat die voetbal lek werd geprikt, dan dat die pop aan flarden wordt gescheurd.'

Dat ik vervolgens de Superman in zijn voorstelling wel erg gay vond, is volgens hem ook onzin. 'Omdat ie een beetje flamboyant beweegt? Dat zijn alleen maar vooroordelen. Net zo goed als hetero's van homo's denken dat ze altijd en overal met hun gevoelens te koop lopen, altijd gebloemde bloesjes dragen en altijd vriendinnen hebben met wie ze het niet doen. Nee hoor, ik zie Superman gewoon als een man die faalt - wat dat betreft was dat vervelende ongeluk van Christopher Reeve laatst illustratief. Zelfs de echte Superman kan geen bergen verzetten.'

Het bij elkaar zoeken van de acht dansers/acteurs voor Enter Achilles heeft hem ruim een halfjaar gekost. Hij wilde per se geen jonge, elegante dansers - te veel ballet, te weinig persoonlijkheid. In deze produktie zitten een zanger, een acteur, iemand die iets in computers deed en een dakbedekker.

'Voorheen werkte ik vaak met homoseksuele mannen en vrouwen die me graag al hun verhalen toevertrouwden. Nu ik voor het eerst met redelijk veel hetero's werk, merk ik dat ze veel meer gesloten zijn. Deze mannen hebben simpelweg geen ervaring in praten. Ik denk dat Enter Achilles veel meer gaat over wat niet gezegd wordt, dan over wat wel wordt gezegd.'

NEWSON IDEALISEERT de homoseksuele man zeker niet. Homo's moeten zich alleen iedere dag opnieuw afvragen wat het betekent om man te zijn, omdat de rest vindt dat ze dat niet zijn. 'Misschien is dat in Nederland niet zo, maar in Engeland is de intolerantie nog steeds groot. Die vriend van me die werd uitgescholden vanwege zijn oranje bloesje, draagt nu sombere kleren. En denk maar niet dat je in een heterokroeg als man een glas wijn kunt bestellen, dat moet toch minstens zo'n grote pul bier zijn. Homo's moeten zich voortdurend verdedigen, zich voortdurend van alles afvragen. De blanke, heteroseksuele man hoeft zich helemaal niets af te vragen. Hij heeft namelijk de macht en heeft er geen enkel belang bij zichzelf of wat dan ook ter discussie te stellen.'

Wat hij daarmee bedoelt, wordt diezelfde avond een beetje duidelijk tijdens een wandeling over de Karlsbrug. Op die prachtige brug over de Moldau, die zomers zo ongeveer het grootste openluchttheater van Europa moet zijn, lopen als iedere avond horden mannen, vaak in groepjes - Duitsers, Engelsen, Nederlanders. Ze zijn een weekendje weg bij hun vrouw, hebben praatjes, de flesjes bier bungelen losjes in hun hand. Maar er trippelen ook vier meisjes over de brug, amper zestien jaar, arm-in-arm. Those Were The Days, zingen ze, de hit van Mary Hopkins uit de tijd dat ze nog niet eens geboren waren. De vraag is of ze zich ooit zullen laten gebruiken als sekspop, zoals de sombere visie van Lloyd Newson op de man-vrouw-verhouding voorspelt. En vooral: hoe lang houden ze het nog vol, dat argeloze zingen.

Enter Achilles van DV8 is te zien in de Stadsschouwburg Amsterdam van 7 tot en met 10 juli. Julidans duurt tot 24 juli.

Meer over