'Tegenwoordig laat je je dijen leegslurpen met een stofzuiger. Vroeger schreef je een sonnet'

De plastische chirurgie heeft de plaats ingenomen van de poe. Ben je tegenwoordig niet tevreden met je uiterlijk, dan moet je je neus laten doorzagen, je opperhuid laten wegbranden, je tanden laten afbikken, je hoornvlies laten doorsnijden en je dijen laten leegslurpen met een stofzuiger....

Cyrano de Bergerac schreef om zijn neus te compenseren. Vanwege die neus wilde hij zijn woorden bovendien niet persoonlijk komen uitspreken, hij liet ze voordragen door iemand die mooier was dan hij. Dat was ontegenzeggelijk een slimme manier om zijn geest te tonen, los van zijn lichaam, maar het kan nog eenvoudiger. De dichter Pessoa liet zijn woorden niet uitspreken door een ander, hij werd zelf een ander.

Fernando Pessoa was niet erg te spreken over zijn gezicht, dat hij omschreef als 'de imitatie van een zich schamendesnuit die een belediging is voor de mensheid'. Dus kwam hij niet als Fernando Pessoa naar een afspraak met zijn vriendin Ofa hij kwam in de gedaante van zijn alter ego Álvaro de Campos. Tegenover Ofa verklaarde hij: 'Vandaag is in mijn plaats mijn vriend Álvaro de Campos gekomen. Ik heb een opdracht voor u, mevrouw, en wel om de abjecte fysionomie van die Fernando Pessoa met het hoofd omlaag in een emmer water te duwen.'

In de uitverkoop heb ik een boekje gekocht van August Willemsen over Pessoa en over de vele namen en gestaltes die hij aannam. Er vallen natuurlijk allerlei verstandige dingen te zeggen over de grote menigte aan zielen in de borst van de dichter, maar het meest verhelderend vind ik toch die emmer water. Verhelderend en herkenbaar. Want wie van ons heeft nou nooit van een afstand naar zichzelf gekeken en het verlangen voelen opkomen dat rare

met het hoofd omlaag in een emmer water te duwen?

Overigens bleek de oplossing van Pessoa niet feilloos te werken. August Willemsen schrijft in zijn boekje dat Ofa weinig gecharmeerd was van de heer Álvaro de Campos; volgens haar probeerde hij de relatie tussen Pessoa en haar te saboteren. Daarin kreeg ze gelijk. Door het gestook van zijn alter ego besloot Fernando Pessoa de verkering met Ofa te bedigen en hij bleef de rest van zijn leven alleen.

In ons persoonlijk leven mag de posche aanpak van Cyrano en Pessoa dan langzaamaan zijn verdrongen door de plastische chirurgie, in maatschappij en politiek wordt nog vaak de weg van de poe gevolgd om de wereld te veranderen. Dat wil zeggen, je kunt de wereld veranderen door daadwerkelijk in te grijpen in de materie door te gaan snijden, zaaien, hakken, baggeren of bouwen maar je kunt de dingen ook met fictie een beetje mooier maken dan ze zijn.

Nou zou je misschien denken dat het is voorbehouden aan beroepsfantasten zoals dichters en schrijvers om de wereld mooier te maken dan hij is. Dat lijkt ook het standpunt van de schrijver Alain de Botton, die deze dagen in The Financial Times nog eens de gangbare mening verkondigt dat we romans moeten schrijven om de maatschappij te hervormen. Volgens De Botton bei¿nvloeden romans de maatschappelijke hirchie door 'autoriteit en prestige te verlenen aan waarden die worden onderschat of over het hoofd gezien door de heersende klasse'. Schrijf een roman en de wereld verbetert.

Maar als je erop gaat letten, zie je al gauw dat niet alleen schrijvers met verzonnen verhalen de wereld verbeteren. Fictie is al even populair onder politici en denkers. Vooral complexe problemen nodigen niet uit tot de plastische chirurtypegie van snijden en hakken hoe ingewikkelder het probleem, hoe eerder men neigt tot posche distantie. Globalisering, armoede, klimaatverandering: niemand brengt de moed op daadwerkelijk in te grijpen in de materie, men schrijft er liever verhalen over. En al die verhalen samen heten tegenwoordig 'de politieke agenda'.

Sinds ik op de politieke agenda let, kom ik haar op de gekste plaatsen tegen. En na verloop van tijd ben ik gaan beseffen dat de politieke agenda, om het deftig te zeggen, een belichaming is van de posche distantie. Zoals de woorden van Cyrano zijn neus compenseerden, zo compenseert de politieke agenda alle politieke problemen. Zodra iets op de politieke agenda staat, zijn die problemen opgelost materieel ingrijpen is dan niet langer nodig. Een wereld waarin problemen bovenaan de agenda staan is een gelukkige wereld.

De afgelopen week heb ik willekeurig wat berichten over de politieke agenda verzameld. Als eerste een wat lacherig bericht over China, waar 'sinds kort armoedebestrijding formeel ook bovenaan de agenda staat'. In China is zo'n politieke agenda een farce, vervolgt het bericht, want er is maar weinig kans dat er daadwerkelijk iets verandert.

Al een stuk enthousiaster lijkt het bericht dat onze eigen Balkenende 'erin is geslaagd het normbesef van de natie op de maatschappelijke agenda te plaatsen'. Nu het om Nederland gaat is er, anders dan in het geval van China, geen twijfel meer aan het belang van de agenda. Maar ronduit tevreden klinkt vervolgens de mededeling dat er 'een moord nodig was om de problemen van het vmbo in de grote steden op de politieke agenda te krijgen'. De wereld is natuurlijk niet echt verbeterd door de moord, maar de politieke agenda is er flink van opgeknapt.

Uiteindelijk ging het deze week met de agenda toch nog mis. Ze was een eigen leven gaan leiden, een beetje zoals het alter ego van Pessoa, dat per slot van rekening meer problemen veroorzaakte dan het oploste. Het ging om de agenda van Lissabon, opgesteld door de Europese Unie die nu eenmaal agenda's opstelt. Eerst kwam het bericht dat de Lissabon-agenda nog 'recht overeind' stond, een dag later las ik dat men bezig was haar te saboteren, waarna enkele dagen later het bericht volgde dat de Lissabon-agenda 'bijna dood' was. Als u dit leest is ze waarschijnlijk overleden.

Pleit ik vandaag tegen mijn gewoonte in vdaadkracht en tegen posche distantie? Inderdaad. Soms is het goed, denk ik, de dichter in onszelf een kort moment met zijn hoofd omlaag in een emmer water te duwen.

Meer over