Tegen paria's als Libië en Irak kan weinig worden gedaan

De Organisatie voor het verbod op Chemische Wapens (OPCW) houdt vandaag haar eerste conferentie in Den Haag. Kofi Annan, de secretaris-generaal van de Verenigde Naties, zal de feestelijke opening verrichten....

Van onze verslaggever

Ewoud Nysingh

DEN HAAG

Wat hebben Israël, Irak, Egypte, Syrië, Libië, Sudan, Noord-Korea, Taiwan en Joegoslavië met elkaar gemeen? Zij hebben de Conventie tegen Chemische Wapens, die vorige week in werking is getreden, niet ondertekend. Het verdrag verbiedt gebruik, productie, opslaan en overdracht van chemische wapens. Binnen tien jaar moeten in de landen die het verdrag wel hebben getekend alle chemische wapens, alsmede alle installaties die deze wapens kunnen produceren, vernietigd zijn.

De paria's - er zijn nog zo'n twintig andere - zien niets in het uitbannen van een wapen dat bekend staat om zijn verschrikkelijke gevolgen. Chemische wapens zijn tegenwoordig militair gezien niet bruikbaar, omdat soldaten goed zijn beschermd. Gifgas wordt vaker tegen burgers ingezet, zoals Saddam Hussein deed tegen de Koerden. Het aanleggen van een voorraad chemische wapens wordt ook beschouwd als een probaat middel om potentiële vijanden ervan te weerhouden het wapen in te zetten.

Deze landen zijn vandaag niet vertegenwoordigd bij de feestelijke opening in het Haagse Congresgebouw van de eerste conferentie van de Organisatie voor het Verbod op Chemische Wapens (OPCW).

Den Haag is de vestigingsplaats van de OPCW, die toeziet op de naleving van het verdrag. Het pand aan de Johan de Wittlaan voor de vijfhonderd medewerkers wordt februari volgend jaar opgeleverd.

Ruim tachtig landen, waaronder de Verenigde Staten en China, hebben het verdrag intussen geratificeerd. De VS hebben niet alleen enorme voorraden chemische wapens, maar zijn ook de grootste producent van stoffen waarmee deze wapens geproduceerd kunnen worden. Veel landen wachtten dan ook met ratificatie tot de Amerikaanse Senaat daartoe overging. Want voor wie gebonden is aan het verdrag, gelden geen handelsbelemmeringen. Als de VS zouden zijn afgehaakt, zou dat ook de Nederlandse chemische industrie veel geld hebben gekost.

Rusland heeft wel getekend, maar de Doema heeft het verdrag nog niet goedgekeurd.

Moskou beschikt net als Washington over meer dan veertigduizend ton aan chemische wapens en wil enkele miljoenen dollars hebben om de voorraden te vernietigen.

Het meest heikele punt tijdens de onderhandelingen over de Conventie tegen Chemische Wapens, die in Genève meer dan twintig jaar hebben geduurd, vormde niet het militaire gebruik van gifgas, maar de controle op de chemische industrie. 'Je kunt niet klakkeloos een hele industrie inspecteren', verklaart een Nederlandse diplomaat.

Alle landen die het verdrag hebben geratificeerd zijn verplicht op te geven welke chemische bedrijven stoffen vervaardigen of verwerken, waarmee c-wapens kunnen worden gemaakt. De stoffen zijn onderverdeeld op lijsten. Naarmate een categorie stoffen meer gevaar oplevert om voor chemische oorlogsvoering te worden gebruikt, wordt zij aan een strengere controle onderworpen. Zo staan op lijst 1 de zwaarste stoffen, op lijst 2 de stoffen die een voorloper van de stoffen op lijst 1 kunnen zijn. Op lijst 4, de laatste, staan de samengestelde stoffen.

Alle aangemelde bedrijven kunnen worden geïnspecteerd door de tweehonderd inspecteurs van de OPCW. Het zwaarste middel is de verrassingsinspectie. Die wordt alleen uitgevoerd als er een vermoeden van overtreding is. De inspecteurs reizen af binnen enkele dagen nadat hun komst is aangekondigd. Vertrouwelijkheid is gegarandeerd, en de toegang is beperkt: in het bedrijf of de militaire installatie mogen bepaalde zaken worden afgedekt.

In Den Haag moet de komende drie weken verder worden onderhandeld over de inspecties. De toenmalige Amerikaanse vice-president Bush heeft midden jaren tachtig de zich voortslepende onderhandelinhgen in Genève van een impuls voorzien, door voor te stellen dat de verrassingsinspecties 'any time, anywhere, without the right of refusal' kunnen plaatshebben. Zo zou de naleving van het verdrag echt kunnen worden afgedwongen.

Dit principe is ten slotte in afgezwakte vorm in het verdrag terechtgekomen. Zo kan een willekeurig land een andere ondertekenaar niet zomaar ervan beschuldigen het verdrag te hebben overtreden. 'Apert frivole bezoeken moeten worden tegengegaan', verklaart een diplomaat.

En ook is nog niet duidelijk hoe een groep landen het tot een verrassingsinspectie kan laten komen. Verder moeten de taken van de Uitvoerende Raad van de OPCW, het dagelijks bestuur, en de conferentie van de verdragspartijen nog worden afgebakend. De Veiligheidsraad van de VN is het hoogste orgaan dat tegenstribbelende lidstaten tot medewerking kan dwingen.

Tegen de paria's kan niets worden gedaan. Gehoopt wordt dat zij door de handelsbeperkende afspraken die de ondertekenaars zichzelf hebben opgelegd, geen stoffen kunnen kopen om gifgas te maken. Of de OPCW dat kan voorkomen, moet worden afgewacht.

Voor Nederland zijn de gevolgen van toetreding tot het verdrag gering. Nederland heeft geen chemische wapens en beschikt niet over installaties die de wapens kunnen produceren. Er zijn ongeveer 120 bedrijven aangemeld die verplichtingen hebben op grond van het verdrag. Zo doet TNO onderzoek naar stoffen die op lijst 1 voorkomen.

Meer over