Tegen de tred

Artistiek leider Annemie Vanackere verruilt de Rotterdamse schouwburg voor Berlijn, als intendant van drie theaters. 'Hier willen ze het theater dat ik belangrijk vind wél.'

HEIN JANSSEN

In haar tijdelijke en sober gemeubileerde huurappartement in Mitte, intussen de meest populaire wijk in Berlijn, zit Annemie Vanackere met haar been in het gips omhoog. Gestruikeld in S-Bahn station Alexanderplatz. Gecompliceerde enkelbreuk, zes weken lang moeizaam voortbewegen op twee krukken. De salontafel ligt vol programmaboekjes, drukproeven en paperassen van de cursus Duits. Ook het theatervakblad Theater der Zeit ligt op tafel; zelf siert ze intussen de cover van het septembernummer.

Berlijn, Duitsland

Annemie Vanackere (45) is deze zomer naar Berlijn gekomen om met een spoedcursus haar Duits op te frissen. Omdat ze in 2012 intendant (zakelijk en artistiek directeur) wordt van het HAU, waarin drie belangrijke Berlijnse theaters zijn ondergebracht. Een flinke promotie voor de vrouw die zestien jaar artistiek directeur en programmeur is van de Rotterdamse Schouwburg. Daar heeft ze de afgelopen tien jaar naam gemaakt met het festival De Internationale Keuze, waarvoor ze tal van opmerkelijke theaterproducties uit de hele wereld naar Rotterdam haalde. Soms met succes, soms onbegrepen.

Met haar festival wil ze de ramen openzetten. 'Hoe is het om nu in Caïro te leven, Ivoorkust, Irak of Kinshasa, en daarvan te getuigen? Op welke manier zijn Amerikaanse landschappen en Argentijnse geschiedenissen te vangen in een carrousel van taal en muziek?' Dat vraagt Vanackere zich af in een voorwoord op de elfde editie van De Internationale Keuze, die volgende week begint. Het is niet alleen haar laatste festival, maar het houdt na dit jaar in deze vorm op te bestaan.

De Vlaamse Vanackere verlaat Rotterdam binnenkort dus voor Berlijn. Een vlucht is het niet, hoewel ze het kunstklimaat in Nederland en de mentaliteit daaronder afschuwelijk vindt. En hoewel ze zich sinds de dood van haar man twee jaar geleden, journalist en schrijver Michaël Zeeman, nogal ontheemd heeft gevoeld.

'Het is niet een bewuste keus om uit Nederland weg te gaan. Deze mogelijkheid deed zich nu eenmaal voor. Maar nu ik de beslissing heb genomen, merk ik dat er een beklemd gevoel van me af is gevallen. Het was de bedoeling dat Michaël in 2009 naar Berlijn zou verhuizen. Zijn huis in Rome, waar hij correspondent was voor de Volkskrant, had hij opgezegd. Beroepsmatig was ik al veel in Berlijn geweest, vaak samen met hem - we voelden ons goed in deze stad.

'Hij wilde zich hier vestigen, ondanks zijn wat dubbele verhouding tot de Duitsers. Hij kende de Duitse cultuur door en door, maar hij kende ook de beladen geschiedenis. Van sommige dingen hield hij niet, zoals de Duitse drammerigheid.

'In Rome, tussen de Italianen en het goede leven, was hij ontspannen en opgeruimd, zijn buurtgenoten in Rome noemden hem Il buon gigante, de goede reus. Maar na zeven jaar kende hij het Romeinse leven wel zo'n beetje, en vond hij dat het tijd was iets anders te gaan doen. In het voorjaar van 2009 werd hij plotseling ziek en in de zomer is hij dood gegaan.

'Achteraf gezien besef ik dat ik het jaar daarna er niet helemaal bij was, ook al kon ik de energie opbrengen om te werken. Na de ergste storm van het rouwproces, diende zich ook een zekere onrust aan. En toen kwam deze mogelijkheid. Kan ik dit wel alleen, durf ik dit wel? - dacht ik, maar ik hóórde Michaël bijna zeggen: "Natuurlijk ga jij dit gewoon doen!"

'Ik denk dat ik in Berlijn goed kan wonen en werken, ik heb hier een aantal professionele contacten en met sommigen is dat ook persoonlijker. Ik kom niet alleen hier om een theater te leiden, maar ook vanwege de kwaliteit van leven. Ik liep laatst op een mooie lentedag in de Kastanienallee en iedereen zat op terrasjes latte macchiato te drinken. Dat kan een teken zijn dat er te weinig werk is voor al die creatieve mensen, maar tegelijk blijft men er ontspannen en vrij gelukkig onder. Ik vind het prettig te ervaren hoe cultuur hier midden in de samenleving staat.'

Het HAU, waarvan Vanackere intendant wordt, omvat theaters van de zogeheten Freie Bühnen, het in Duitsland belangrijke circuit voor nieuwe, en avant-garde theatermakers. Er worden eigen producties gemaakt en voorstellingen geprogrammeerd, ook veel internationale. Op een druk bezochte persconferentie eind mei werd haar benoeming bekendgemaakt en daarna breed uitgemeten in de Berlijnse kranten.

'Op die persconferentie heb ik gezegd dat ik niet naar Berlijn kom om een revolutie te ontketenen. Ik heb me voor deze baan beschikbaar gesteld omdat ik het HAU een opwindend theater vind, dat hoef ik niet te veranderen. In januari wil ik verhuizen, naar een woning op fietsafstand mijn werk. Ja, als Michaël hier nu had gewoond, zou dat ideaal zijn geweest. Nu doe ik het in zijn geest.'

In het café van HAU-zwei (retrostoeltjes van Eames in knalgroen en oranjebruine schemerlampen) zijn ook de kantoren van dit Berlijnse theatercomplex gevestigd. Een menu kost er 8.50 (inclusief dessert, een kleine salade en 0,1 l wijn). Spotprijzen, en prettig voor de vrijgevochten creatieveling die niet veel te besteden heeft. Vanackere lijkt er op haar gemak en praat in vlot Duits volop met haar toekomstige medewerkers. Ze drinkt een latte macchiato.

Rotterdam, Nederland

'Nederland is er de afgelopen jaren niet leuker op geworden. Dat heeft niet eens concreet te maken met de korting op kunst, maar met de mentaliteit in het land. De politiek en beleidsmakers geven ons het gevoel dat het werk dat wij doen niets voorstelt, dat het geldverspillerij is - ik merk dat dat niet alleen mij, maar ook veel collega's diep raakt. In Nederland telt alleen nog het economisch belang. De kunst, de zorg, het onderwijs, alle domeinen die gaan over een goed leven, worden gestraft.

'Alles hangt ook met elkaar samen: hoe het onderwijs is georganiseerd, wat je op tv ziet, de vervlakking. Het opvoeden tot kritisch burgerdom: dat staat onder druk. En over een tijd weten we niet meer wat we missen, want we hebben toch al die shoppingmalls, we kunnen ons toch amuseren? Maar de kwaliteit van het leven is dan weg.

'In Rotterdam zal ons productiehuis gaan verdwijnen, net als alle andere productiehuizen. Dat betekent dat jonge en vrije theatermakers straks geen houvast meer hebben, alleen de topgezelschappen doen nog mee. Dat is een slechte ontwikkeling. Want zonder solide basis geen topkunst. Het NDT heeft prachtige dansers in huis, en mag met de koningin mee op staatsiebezoek maar voor de artistieke ontwikkeling hebben we ook choreografen als Anouk van Dijk en Emio Greco nodig. Nederland is tot op heden hier in Duitsland en overal in Europa juist geprezen om zijn subsidiemodel en variatie, dus ik heb hier veel uit te leggen.

'In de Rotterdamse Schouwburg zijn wij bezig in overleg met de gemeente alternatieven voor de bezuinigingen te bedenken, maar dat is nog prematuur. Ik kan nog wel de sport inzien om onder druk van de omstandigheden anders te gaan denken, maar met de ideologie die erachter zit, kan ik niet uit de voeten. Onverschilligheid vind ik dodelijk.'

Om de hoek van haar appartement in Mitte zit restaurant Lebensmittel, zo'n typisch no-nonsense Berlijns eetcafé met stevige gerechten, goed bier en Duitse wijnen. Ze legt haar kapotte been voluit op de houten picknickbank buiten, en flirt bijna meisjesachtig met de obers.

De Internationale Keuze

In haar Berlijnse theater kan Vanackere straks het hele jaar door internationale voorstellingen laten zien; in Rotterdam is dat samengebald in het festival De Internationale Keuze. Uit de hele wereld haalt ze soms bekende theatermaker (Meg Stuart, René Pollesch, Alvis Hermanis) maar soms ook volkomen onbekende groepen vanuit alle windstreken (Ivoorkust, Zweden, USA) naar Rotterdam. Als een missionaris heeft ze al die jaren het publiek bij wijze van spreken aan de haren naar binnen gesleept. Het is wel eens gebeurd dat er mensen in de pauze wegliepen, die ze vervolgens eigenhandig de zaal weer in bonjourde. Haar zendingsdrang kwam haar ook op teleurstellingen te staan. Slecht bezette zalen af en toe, de theaterjournalistiek die niet inzag hoe belangrijk het allemaal was.

'Mijn verwachting was dat het publiek het avontuur zou omhelzen, of tenminste de vakpers, maar dat bleek ingewikkelder. Ik heb wel eens gedacht te stoppen, want ook al is de harde kern van onze bezoekers het beste publiek dat ik ken, het groeide te weinig. Nu ik in Berlijn ben benoemd, is het alsof er een soort beklemming van mij is af gevallen, omdat ik me realiseer dat ik al die jaren toch niet gek ben geweest. Dat was voor mij een opluchting: kijk maar, hier willen ze mij, maar vooral ook het theater dat ik belangrijk vind, wél hebben. Ik ben eigenlijk altijd een soort makelaar geweest, tussen de artiesten en het publiek, en achteraf bezien was dat een zeldzaam mooie job.'

Vanackere heeft lang het grote klassieke repertoiretheater gemeden. Dat vond ze niet interessant genoeg, ze hield zich liever op in het experimentele theater, de kleine zalen. Haar man Michaël Zeeman nam haar mee naar de grote schouwburgen , naar Shakespeare en Tsjechov; zij nam hem mee naar haar Keuze.

'Voor mij zijn de voorstellingen in De Internationale Keuze het voedsel waardoor ik mijn geest kan openstellen en het avontuur toe kan laten. Ik vind het de taak van het theater niet mee te gaan in de tredmolen van de tijd. To boldly go where no man has gone before - dat moet theater bieden, om in de geest van Startrek te blijven.

'Ons theater is geen glijmiddel, geen Royal Shakespeare Company waar je je sponsors makkelijk mee naar toe kunt nemen. Er is ook een en ander veranderd door de jaren heen, waardoor ik mij steeds meer ben gaan richten op theaterkunstenaars die zelf schrijven, regisseren en de vormgeving doen.

Ons theater wringt en knarst, maar het blijft wél hangen. Onze openingsproductie dit jaar is Lessons in revolting, gemaakt in Egypte na de gebeurtenissen op het Tahrir-plein. Het is een co-productie en dus weten we niet wat het gaat worden, maar het is een betekenisvolle geste die mensen naar hier te halen.'

Op haar twee krukken hinkelt ze terug naar haar appartement in Mitte. Er wachten haar deze avond nog een paar afspraken met mensen die vanwege haar nieuwe functie veel van haar verwachten.

CV Annemie Vanackere

Annemie Vanackere (Kortrijk, 1966) studeerde filosofie en theaterwetenschappen aan de Universiteit van Leuven. Haar theaterloopbaan begon ze in 1990 in het STUC Leuven; drie jaar later ging ze naar het Nieuwpoorttheater in Gent. In 1995 werd Vanackere benoemd tot programmeur van de Rotterdamse Schouwburg, waar ze in 2001 samen met directeur Jan Zoet het festival De Internationale Keuze van de Rotterdamse Schouwburg opzette. Sinds datzelfde jaar is ze ook hoofd van Productiehuis Rotterdam.

De Internationale Keuze van Rotterdam

Lessons in revolting van Laila Soliman & Ruud Gielens (Egypte/België); theater over wat dit jaar begon op het Tahrirplein in Caïro, met als centrale vraag: hoe kan een kunstwerk deel uitmaken van een revolutie?

Ich schau dir in die Augen, gesellschaftlicher Verblendungszusammenhang! van René Pollesch/Volksbühne Berlin; solo van Fabian Hinrichs waarin alle tradities in speelstijlen de revue passeren: van postmodern, afstandelijk spel tot scènes waarin Hinrichs zich ontpopt tot stand-up comedian.

Golgota picnic van Rodrigo Garcia (Spanje); voorstelling waarin twee fascinaties van Garcia samenkomen: onze omgang met voedsel en consumptie en de invloed van de (kunst)geschiedenis op ons denken en zijn. Met referenties aan Goya, Vanderweyden, Rubens en de Bijbel.

El pasado es un animal grotesco van Manuel Pensotti (Argentinie); dwarsdoorsnede van het leven van vier jonge mensen uit de middenklasse in Buenos Aires, op een twee uur lang ronddraaiend podium.

Neutral Hero van Richard Maxwell/New York City Players (USA); via tankstations en drive-ins in kleine voorsteden belandt de toeschouwer in het duistere hart van Amerika en zijn geschiedenis.

Uit Nederland komen onder meer Wunderbaum (Looking for Paul) en Lotte van den Berg (Les Spectateurs).

De Internationale Keuze van de Rotterdamse Schouwburg (15 september tot 2 oktober)

Informatie: www.deinternationalekeuze.nl

undefined

Meer over