't Grootse Indië-gevoel

Het begon als een vertelling over zijn oud-oom Jan en over diens leven in Nederlands-Indië. Maar Diederik van Vleuten weet nu dat hij met 'Daar werd wat groots verricht' het weggestopte koloniale verleden van de Indische gemeenschap een gezicht heeft gegeven. 'Al die reacties, wie had dat gedacht?'

Daags na zijn voorstelling in Haarlem heeft Diederik van Vleuten alweer een paar verpletterende mails ontvangen. Het zijn reacties van bezoekers wier leven op z'n kop staat na het zien van Daar werd wat groots verricht. De een wordt bezocht door demonen uit het verleden, de ander zoekt herkenning in een van de opgevoerde personages. 'En zo gaat het maar door', zegt Diederik van Vleuten. 'Wie had dat in jezusnaam gedacht?'

Zaterdagavond stond hij met Daar werd wat groots verricht in de Koninklijke Schouwburg van Den Haag. Rond elf uur was het toneel voor de laatste keer donker geworden. Het slotapplaus zwol aan. Een breekbare vrouw van Indische snit kwam moeizaam overeind als startschot voor een staande ovatie. Het vergde weinig fantasie om in haar de generatie te herkennen die met deze voorstelling bediend wordt.

Daar werd wat groots verricht heeft de afgelopen twintig maanden in zijn rondgang langs de Nederlandse theaters veel losgemaakt. Diederik van Vleuten verwoordt het zelf zo: 'Met deze voorstelling wordt door een nieuwe generatie nog eens recht gedaan aan het verhaal van Nederlands-Indië. Het wordt benoemd door iemand die geen onzin verkoopt, die niet klaagt en die ook niet bestraffend zijn vingertje opheft, door iemand die er ook nog eens lucht aan geeft en door iemand die bereid is om er mee van Terneuzen naar Den Helder te reizen.'

Zou Van Vleuten alle reacties op zijn opvoering uitprinten, dan werd het een pakket zo dik als een onderzoeksrapport met bijlagen. Heeft hij trouwens gedaan, dat uitprinten. 'Ik wil dat pakket met reacties ergens aanbieden. Ik wil dat dit ergens bewaard wordt, inclusief de dvd van deze voorstelling. Dat iemand straks weet wat Nederlands-Indië zeventig jaar later nog kon losmaken in Nederland.'

Zelf is Diederik van Vleuten 50 jaar. Ruim een decennium lang werd zijn naam in één adem genoemd met Erik van Muiswinkel. Samen vormden ze een succesvol cabaretduo, maar in 2009 besloten ze hun activiteiten te scheiden. Dat besluit werd genomen in theater Het Kruispunt te Barendrecht. 'Een plek die je niet zou durven verzinnen', zegt Diederik van Vleuten.

Dezelfde avond liet zijn vader een boodschap achter op zijn mobiele telefoon. Of Diederik de volgende dag thuis zou zijn. Dan kon vader het Indische archief van oom Jan bij zoon in bewaring geven. 'Zeven archiefdozen waren het. Op het podium is dat dus die kist geworden.'

Deze spreekwoordelijke kist is de schat die Jan van Vleuten (1906-1989) naliet en de bron van de voorstelling Daar werd wat groots verricht. De titel is een letterlijk citaat uit de memoires van zijn oud-oom, geschreven in de herfst van diens leven. Daarin karakteriseert Jan van Vleuten zichzelf als een verwaarloosbaar figuur. Maar de tijd waarin hij leefde, was dat niet en daarom moest het opgeschreven worden.

'De ene deur ging dicht en de andere deur ging open', zegt Diederik van Vleuten over de bewuste avond in de kleedkamer van Het Kruispunt. De vraag was hoe dat verder moest, voorbij die openstaande deur. 'De vraag was niet of ik het zou aanpakken, maar hoe ik het zou aanpakken.'

In den beginne was er een tropenpak en daarmee de valkuil van een cartooneske vertoning. Vervolgens was er de overvloed van materiaal. 'We hebben try-outs gehad waarbij het zaallicht om tien voor twaalf weer aan ging.'

Samen met regisseur Berend Boudewijn bracht Van Vleuten alle scènes, van de tijgerjacht tot en met tante Toetie, afzonderlijk in kaart. Die kaartjes stalden ze uit op tafel en kwamen tot de conclusie dat er geëlimineerd moest worden.

Boudewijn stelde voor alleen de anekdotes te handhaven die herleidbaar waren naar oom Jan. 'We waren ons aanvankelijk niet bewust hoe sterk zijn verhaal was. Voor dat verhaal hoef je geen tropenpak aan te doen. Dat kun je bij wijze van spreken in je onderbroek vertellen.'

En zo ontvouwde Daar werd wat groots verricht zich langzaam maar zeker tot de monumentale voorstelling die het nu is. Het levensverhaal van oom Jan wordt een exemplarische geschiedenis langs de ijkpunten van het koloniaal verleden.

Voor de pauze is de stemming nog vrolijk. Daarin is overgrootvader Van Vleuten de onbezorgde grootgrondbezitter met een koelie die niets anders hoeft te doen dan de toeter van de auto te bedienen. 'De eerste helft zaai je en de tweede helft oogst je.'

Indië bezet

Na de pauze valt er niet veel meer te lachen. Van de aanval op Pearl Harbor gaat het in één rechte lijn naar de Slag in de Javazee. Japan bezet Nederlands-Indië onder het motto 'Azië voor de Aziaten'. Oom Jan en tante Aukje worden geïnterneerd, maar ze overleven de ontberingen van het kamp. Na de bevrijding roept opstandelingenleider Soekarno de onafhankelijkheid van Indonesië uit en zijn ze ongewenste vreemdelingen.

Het echtpaar-Van Vleuten keert in ontredderde staat terug naar het moederland, dat zelf zijn wonden likt. Voor de ervaringen van de gerepatrieerden is op dat moment geen ruimte. 'Wij hadden de Hongerwinter, bij jullie scheen tenminste nog de zon', heet het in de voorstelling.

Vervolgens keert Jan van Vleuten weer terug naar Indië als Nederland besluit de Indonesische opstand met wapens neer te slaan. Het zijn de zogenoemde politionele acties die Van Vleuten onomwonden een oorlog noemt. Nederland delft het onderspit en voor de tweede keer keert Jan van Vleuten terug in de weinig begripvolle moederschoot.

Het is een voorstelling die het midden houdt tussen een college en een vertelling; misschien is het wel een nieuw genre in het theater. In de reacties wordt Diederik van Vleuten de geschiedenisleraar genoemd die iedereen zich zou wensen. Hij vat dat op als een compliment.

Van Vleuten is vooral overdonderd door wat het verhaal van oom Jan teweeggebracht heeft. Natuurlijk is het een mooi verhaal, een typisch Nederlands verhaal ook over liefde in tijden van oorlog. 'Maar in mijn naïviteit heb ik geen moment rekening gehouden met de Indische gemeenschap. Die hele tamtam kende ik niet.'

Vroeger, in het ouderlijk huis in Den Haag, was de Indische sfeer wel aanwezig, maar overheerste niet. In de gang hing ingelijst een voorpagina van de Java-Bode en er was dat olieverfschilderij van het huis bij de suikerfabriek. Vader kon ook smakelijk anekdotes vertellen over de koloniale tijd, compleet met Indisch accent...

'En ik had op school wel geleerd van Pearl Harbor, van de atoombom op Japan en van Soekarno. Maar er was ook heel veel nieuw voor mij. Ik heb me enorm moeten inlezen, dingen die ik op het podium alleen kan aanstippen. Maar de waardering zit er ook in dat mensen horen dat ik niet sta te lullen. Als je een datum noemt, moet hij wel kloppen natuurlijk.'

Wat hij zich had voorgesteld als een kleine vertelling werd steeds groter. Van Vleuten programmeerde zijn eerste solo-optreden aanvankelijk in theaters van bescheiden omvang. Sinds hij het de afgelopen maanden opnieuw op de planken brengt, staat hij in grote schouwburgen, waarvan er veel uitverkocht zijn.

Dat is opvallend, want publicitair is er niet veel aandacht aan besteed. 'Deze voorstelling heeft zich echt rond getelefoneerd. Ik krijg mails van mensen die wel zes keer zijn geweest. Ze nemen vrienden mee, ouders, kinderen ook.

'Een vrouw vertelde me dat ze haar vader had meegenomen. Man was 92 jaar oud, had de hele tijd op het puntje van zijn stoel gezeten. Op weg naar huis had hij voor het eerst gesproken over zijn tijd in Nederlands-Indië. Allemaal van dat soort ervaringen krijg ik terug. Ik zal je zeggen: als ik dit had geweten, had ik het misschien niet eens durven maken.'

Eind deze maand eindigt Daar werd wat groots verricht. Diederik van Vleuten is blij toe. 'Het begint me nu wel emotioneel uit te putten. Iedere keer loop ik weer met mijn oom door het jappenkamp en ook al heb ik dat al 160 keer gedaan, het blijft moeilijk om dat met droge ogen te doen.'

De impact is groot, zegt hij. 'Niet dat ik elke avond huilend thuiskom, maar er komt zoveel van terug. Het is niet te bevatten. Ik denk dat ik pas over tien jaar besef wat dit allemaal heeft betekend.'

Eind deze maand is het zeventig jaar geleden dat er feitelijk een eind kwam aan de kolonie Nederlands-Indië. De Japanners vielen dit deel van het koninkrijk in 1942 binnen en maakten op 27 februari in de Javazee korte metten met de geallieerde vloot die onder leiding stond van Karel Doorman. In de zeeslag werd Doormans eskader compleet vernietigd. Hijzelf liet het leven op de De Ruyter, zijn vlaggeschip.

Japan nam Nederlands-Indië in en de bezetting eindigde drie jaar later met de proclamatie van de onafhankelijke republiek Indonesië. Nederland liet dat niet over zijn kant gaan en greep militair in. Dat werden de 'politionele acties' genoemd. In 1949 droeg koningin Juliana alsnog de soevereiniteit van de eilanden over aan de Indonesische nationalisten.

Komende zondag staat Diederik van Vleuten opnieuw in de Haagse schouwburg. Zijn speciale gast is Theo Doorman, zoon van de gesneuvelde schout-bij-nacht. Doorman jr. zal de eerste dvd van de voorstelling in ontvangst nemen.

Het einde van Nederlands-Indie

undefined

Meer over