Systeemrisico bestaat ook in handel

Griekenland en eerder Lehman toonden de wereld de risico's van de mondialisering. De wereldhandel kan ook verstoord raken door een probleem bij de kleinste schakel.

PETER DE WAARD

Acer en Samsung kondigden deze week aan dat de prijzen van hun pc's fors zullen stijgen. Sony heeft noodgedwongen de lancering van enkele nieuwe camrecorders uitgesteld, waardoor het bedrijf in de rode cijfers zit. Toyota, Honda en Nikon kampen met ernstige verstoringen van hun productieproces.

Oorzaak zijn de overstromingen in Thailand. Hoewel geen van deze bedrijven uit Thailand komt, laten ze daar wel allemaal componenten vervaardigen. Een kwart van de harddiskdrives voor computers wordt in Thailand geproduceerd. Als gevolg van de overstromingen zijn productievestigingen ontruimd en zelfs onder water komen staan. Acer, de op een na grootste fabrikant van merk-pc's in de wereld, zal bij gebrek aan onderdelen in het vierde kwartaal van 2011 de productie met 10 procent moeten terugbrengen. 'De hele pc-productie is vast komen te zitten in een soort van flessenhals', zei JT Wang, de baas van Acer.

Schoonmaakmiddel

Natuurrampen en politieke onrust in zelfs de meest afgelegen locaties kunnen productieprocessen verstoren. Dat gebeurde al bij de tsunami in het noorden van Japan in het begin van dit jaar. De fabriek van Renesas in Naka, 's werelds belangrijkste producent van microcontrollers voor de auto-industrie, raakte beschadigd, waardoor de productie werd gehalveerd. Niet alleen Toyota en Nissan werden hierdoor zwaar getroffen, ook Volkswagen en Ford. Productieprocessen blijken internationaal zo verweven dat een verstoring in de kleinste schakel in de keten miljarden kan kosten.

In het getroffen gebied werd het simpele schoonmaakmiddel NF3 geproduceerd. NF3 is het enige middel dat geschikt is om de vacuümpersen te reinigen waarmee bijvoorbeeld de kunststof behuizing van tv's wordt geperst. Omdat er geen NF3 was, konden toeleveranciers van Sony hun verplichtingen niet nakomen en kon Sony zelf niet produceren.

De onderlinge afhankelijkheid is toegenomen. 'Mondialisering heeft het mogelijk gemaakt om grote risico's te spreiden over een groter aantal partners', zegt analist Mohammed Moawalla van Goldman Sachs. 'Zo is 80 procent van de bouw van de nieuwe Boeing 787 Dreamliner geoutsourcet. Daar zitten grote voordelen aan, zoals het verlagen van de kosten door een optimale planning en het hergebruik van ontwerpcapaciteit. De assemblagetijd van het vliegtuig is met driekwart teruggebracht tot drie dagen.'

De onderdelen voor de nieuwe Boeing 787 Dreamliner worden geleverd door vijfhonderd bedrijven uit elf landen. Maar die producenten zijn weer afhankelijk van honderden toeleveranciers die weer onderdelen moeten hebben van duizenden kleinere toeleveranciers.

Volgens een onderzoek van Goldman Sachs zijn in de wereldhandel dezelfde systeemrisico's ontstaan als in het bankwezen. Het verplaatsen van productie is nog nooit zo gemakkelijk en goedkoop geweest. Dankzij de containerisatie - tussen 2000 en 2010 verdubbelde het aantal containers dat over de wereld werd verscheept - kunnen superefficiënte aanvoerlijnen worden gecreëerd. Niet transportkosten maar arbeidskosten zijn doorslaggevend.

Reinhard Lange, de bestuursvoorzitter van de Zwitserse transportgigant Kuehne + Nagel, zegt dat nu ook Afrika, Latijns-Amerika en het Midden-Oosten hun goederen in containers verschepen. 'Dankzij containers kan er sneller worden geladen en gelost en is er minder schade. De grootste containerstroom is niet meer van Azië naar Amerika of Europa maar binnen Azië zelf.'

Ian Goldin, hoogleraar mondialisering en ontwikkeling aan de universiteit van Oxford, zegt dat de landen in de wereld economisch nog nooit zo ver zijn geïntegreerd. 'Meer dan 65 dictaturen zijn in de afgelopen twintig jaar democratische landen met een open economie geworden, vele handelsbelemmeringen zijn weggenomen, het kapitaalverkeer is geliberaliseerd.'

Dat heeft tot ongekende welvaart geleid, maar ook tot mondiale afhankelijkheid. 'Omdat de aanvoerketens zo complex zijn geworden - de producent van een onderdeel weet vaak niet meer wie twee stappen terug in het proces was betrokken en die weet niet meer wie daarvoor zat - is er een systeemrisico ontstaan. En dat kan ertoe leiden dat de wereld na een paar van die schokken in de productie zal besluiten de aanvoerlijnen te willen vereenvoudigen', aldus Goldin. Hij stelt dat het concept van mondialisering de komende tijd voor het eerst in dertig jaar serieus zal worden getest.

Knooppunt

Goldin zegt dat tijdens de kredietcrisis in 2008 voor het eerst de systeemrisico's van het betalingsverkeer aan het licht kwamen. 'Lehman was een knooppunt waar heel veel geldverkeer doorheen ging, maar het werd niet geheel meer begrepen en dat is karakteristiek voor het probleem. Als dat knooppunt te veel aanbod krijgt, loopt het vast en slaat het heel snel over en besmet zelfs havens die heel veilig leken. De kredietcrisis was de eerste van de 21ste-eeuwse systeemcrises, maar zeker niet de laatste.' De schulden van Griekenland leiden tot koersdalingen op Wall Street waarvan de waarde een veelvoud van de Griekse schuld is.

Mondialisering heeft volgens Goldin een grote achilleshiel - het ondermijnt de stabiliteit en wel op een zo ingrijpende manier dat het niet meer valt te managen. 'In een traditioneel dorp kun je rekenen op de dorpoudste die de problemen oplost. In het nieuwe tijdperk van mondialisering is er geen mondiaal leiderschap gekomen dat mondiale problemen coördineert en oplost.'

Apples iPhone is mondiaal product

Apple heeft zijn iPhone ontworpen in Cupertino (Californië). Maar het toestel wordt in China gemaakt. Onderdelen zijn ontwikkeld in Groot-Brittannië (met octrooien van ARM Holdings en Imagination Technologies), Duitsland (Dialog Semiconductor) en Frankrijk (STMicro electronics) en geproduceerd in Taiwan (bij TSMC), Japan (Toshiba en Elpida) en de VS (bij Samsung in Texas). Vervolgens worden de toestellen in China geassembleerd, waarvan de meeste naar Europa en de VS gaan.

undefined

Meer over