Super chique sieraad tegen vlooien

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: accessoire.

*Johan Cruijff

Detail uit Sofonisba Anguissola. Portret van Bianca Ponzoni Anguissola, moeder van de kunstenaar, 1557 Beeld Staatliche Museen zu Berlin, Gemäldegalerie, Berlijn
Detail uit Sofonisba Anguissola. Portret van Bianca Ponzoni Anguissola, moeder van de kunstenaar, 1557Beeld Staatliche Museen zu Berlin, Gemäldegalerie, Berlijn

Toen Antoon van Dyck, amper 25, op reis door Italië op 12 juli 1624 in Palermo aankwam, ontmoette hij een oude kunstenaar. Enigszins star struck noteerde hij in zijn dagboek de tips die hij kreeg van deze schilder, die nog hofkunstenaar van koning Philip II van Spanje was geweest en hoogstpersoonlijk les had gehad van de nog net niet goddelijke, al lang voor Van Dycks geboorte overleden Michelangelo. 96 jaar was de kunstenaar die voor hem zat, of dat dacht Antoon, maar dat klopte niet: Sofonisba Anguissola was 92 jaar. Ze bekeek Van Dycks schilderijen met aandacht, al deden haar ogen het niet meer zo goed, en toen hij haar portret schilderde, gaf ze tips om de schaduwen in haar rimpels niet al te nadrukkelijk zichtbaar te maken. Het klopt; op het portret van Anguissola dat Van Dyck schilderde, staat ze jeugdiger afgebeeld dan ze er moet hebben uitgezien. Antoon werd Anthony aan het hof in Engeland en ging een supercarrière tegemoet, althans tot zijn ontijdige dood op 42-jarige leeftijd. Anguissola stierf een jaar na de ontmoeting in Palermo. De roem die zij kreeg in haar leven, van Michelangelo, van Giorgio Vasari en Van Dyck, is jammer genoeg een beetje onder het tapijt geveegd met de jaren. Maar in verschillende musea zijn haar portretten te zien: in het Prado de koninklijke portretten, heerlijk vooral voor wie van modedetails houdt. En in Berlijn dit portret van haar moeder, waarbij ze klaarblijkelijk de tip die ze Van Dyck gaf zelf ook ter hand nam: zwak de rimpels maar een beetje af met het juiste licht.

Sofonisba Anguissola Portret van Bianca Ponzoni Anguissola, moeder van de kunstenaar, 1557 Olieverf op doek; 98 x 75 cm Beeld Staatliche Museen zu Berlin, Gemäldegalerie, Berlijn
Sofonisba Anguissola Portret van Bianca Ponzoni Anguissola, moeder van de kunstenaar, 1557 Olieverf op doek; 98 x 75 cmBeeld Staatliche Museen zu Berlin, Gemäldegalerie, Berlijn

Want de nobele Bianca Ponzoni Anguissola had hier al haar zes dochters en ene zoon al gebaard, en daar vind je toch weinig sporen van in haar gladde gezichtje en haast walloze ogen (het lijf wordt handig in een corset gehouden). Wat het helemaal afmaakt is het martertje in haar hand: een zibellino ('sabeltje'). Net als de hermelijn die al eerder hier in de serie voorkwam, staat het beestje symbool voor puurheid en onbesmetheid, en kan het in een portret zelfs symbool staan voor de zwangerschap van een vrouw. Nou niet dus, hier.

Het gouden martertje is een sieraad, een super chique met naar het lijkt robijnen als oogjes en zilveren applicaties, en misschien zit er wel een diamant boven zijn neus. Eerst dacht ik dat het een handtasje was aan een gouden ketting, maar ik begrijp dat zo'n zibellino de voorloper is van de mof, dus er zit gewoon een pels aan, geen tas. Anguissola schilderde ook zibellini bij andere vrouwen en ook van Rafaël, Veronese, Titiaan, Lorenzo Lotto en Tintoretto zijn vrouwen met deze sierdieren bekend. Maar deze hier, die zo zacht in haar schoot ligt als een geliefd huisdier, haar hand zo dat ze hem stevig lijkt te aaien - deze hoort echt bij de geportretteerde. Bianca en haar gouden zibellino, als Paris Hilton en haar Tinkerbell.

Het geestigste is nog een rare urban myth die de boeken in sloop en die deze diertjes de bijnaam 'flea furs' bezorgde: vlooienbont. Volgens redelijk hardnekkige verhalen zouden dames van stand zo'n beestje bij zich dragen om de vele vlooien die zich in de steden ophielden aan te trekken, zodat ze van de huid en haren van de dames zelf weg zouden blijven. Béétje vreemd dat dit verhaal zo lang stand heeft gehouden ondanks dat, A. vlooien weinig te zoeken hebben op bont, want uit een dood dier valt geen bloed te zuigen, en B. de dames toch niet zo veel geld zouden besteden aan een ding dat de volle aandacht trekt naar het feit dat ze met vlooien rondlopen?

www.detailsofart.com

Hieronder kunt u inzoomen op het schilderij

Meer over