Succes verzekerd met leedvermaak-tv

Met twee miljoen kijkers is het RTL4-programma Idols tot dusver de succesvolste variant van leedvermaaktelevisie. Het kan de kijker niet hard genoeg zijn....

Leedvermaak als attractieve emotie heeft de laatste jaren een revival beleefd. Big Brother (dat op 16 september 1999 de première beleefde op de Nederlandse televisie) was de aanjager van de trend. De kwelling bestond nog louter uit het gedurende drie maanden opgesloten zijn met een groep mensen die je niet zelf had uitgezocht. Prestatie werd nauwelijks verlangd, je moest het volhouden, dat was het wel. Maar afzeiktelevisie was het nog niet. Ook met De Bus en De TV-Kapper werd de volgende stap nog niet gezet.

De BB-bewoners werden gedreven door hopeloze verveling, het verlangen beroemd te worden en de beloning die wachtte aan het eind van de tunnel. Over enig ander talent dan het vermogen interessant te lummelen hoefden de deelnemers niet te beschikken. Pas bij Big Diet (vanaf voorjaar 2001) maakte een concrete ambitie een entree: de wens wat kilo's kwijt te raken. Bij Starmaker moest je zelfs over enig talent beschikken.

Het is een pijnlijke aanslag op de nationale trots dat hoewel Starmaker er eerder was dan Idols, het toch de Engelse variatie op een talentenjacht was die internationaal furore beleefde.

Met leedvermaak moet je ver durven gaan. Hoewel de schaamteloze slachtpartij die Idols in de eerste afleveringen kenmerkt uiteindelijk plaats zal maken voor de ware creatie van een ster, is de Engelse formule veel harder dan de Hollandse voorloper.

De harde aanpak is wat de kijker verlangt. Ook The weakest link is zo'n kloon van het Nieuwe Televisiemaken. Het masochisme van de kandidaten die zich overleveren aan Anne Robinson of Chazia Mourali valt slechter te begrijpen dan het genot van de kijker bij de verbale martelingen. Mensen die durven wat jij niet durft (meedoen aan een quiz) en daarmee toch minstens bereiken wat jij ook zou willen bereiken (five minutes of fame) zakken magistraal door het ijs en worden nog gezellig even kopje-onder gedrukt ook.

Op BBC 1 valt nóg een poging te aanschouwen: The Chair, gepresenteerd oor John McEnroe. De oud-tenniskampioen blijkt, niet getergd door bijziende linesmen, best een lieverdje te zijn, de rol van kwelgeest wordt meer gespeeld door een hartslagmeter. Wie de pomp het best onder controle heeft, maakt de meeste kans op winst.

In het kasteel van John de Mol bleef die vondst niet onopgemerkt. Het leidde tot Heartbeat (donderdagavond, Nederland 1). 'Een bloedstollend spelprogramma, waarin de kandidaat in een volstrekt isolement zoveel mogelijk vragen moet zien te beantwoorden.'

Al die nieuwe entertainmentformats werden omhelsd door de Amerikaanse televisie. Zowel Big Brother als The weakest link haalde de grote networks: respectievelijk CBS en ABC. Op prime time leek de Amerikaanse tv-kijker met niets minder dan drama- en comedyseries genoegen te nemen. Tegen een fractie van de kosten hoopten de tv-bazen op vergelijkbaar succes.

Inmiddels zijn CBS, ABC en NBC weer grotendeels terug bij af. Acteurs en schrijvers zijn bij ABC slechts bescheiden nodig bij America's Funniest Home Videos en Who's line is it anyway? CBS bereidt zich voor op Big Brother 4 en noemt de talentenjacht Star Search. Op NBC is het alleen Fear Factor (waarin de martelingen waarlijk demonische, want fysieke trekjes aannemen) dat breekt met het traditionele aanbod.

Uit de voornemens die internationaal leven, kan evenmin worden afgeleid dat het 'heldenleed' zorgelijke vormen aanneemt. Het is eerder de techniek van Big Brother met de ambitie van Idols die doorzet. Fox gaat in Married by America singles koppelen en volgen tot en met de trouwdatum. In Second Chance Idol (eveneens Fox) krijgen de muzikale one-day-flies een herkansing. In Reborn in the USA heeft ITV 1 Engelse vedetten alsnog de kans in de VS door te breken. UPN gaat op zoek naar een Supermodel, dat doet Sky One ook met FMH High Street Honeys.

Bij Rai Uno hebben ze ook opgelet: I raccomandati, dat verwacht wordt in het voorjaar van 2003, wordt beschreven als 'een talentenjacht voor gewone mensen die niet erg getalenteerd zijn. Het studiopubliek bepaalt of hun optreden afgelopen is of voortgezet mag worden.'

Dat doet niet zo'n beetje denken aan het aloude Rodeo, waarbij deprimerende prestaties werden afgestraft met een draai tussen de coulissen, begeleid door paardengehinnik.

Achteloos leedvermaak, al dan niet resulterend in een milde vorm van heldenverering, is nog niet uitgeraasd als basis van tv-succes. Late night op V8 zou een variatie op Idols niet misstaan: welgevormde dames kleden zich uit op de middenstip van het buurtlokaal in de hoop uiteindelijk de uitklappagina van Playboy te sieren. Nude Dolls, is dat niet wat als titel? En waar blijft de reality soap, die amateursporters klaarstoomt voor de Olympische Spelen?

Maar de grootste kans is wel gemist door Herman Heinsbroek. Hij haakte af in de verkiezingsstrijd omdat hij geen kandidaten kon vinden voor zijn partij, de Lijst Nieuwe Politiek.

Wat had daar niet een fraaie, moderne tv-formule ingezeten. Aspirant-politici die met elkaar in gevecht gingen. Detectives die hun verleden naplozen. Imagebuilders, merkenbouwers en mediatrainers die hun kunstjes loslieten op potentiële Tweede-Kamerleden.

Het had de miljonair een leuke partij opgeleverd, dus misschien was het niet zo gezond geweest voor de democratie. Maar zijn we niet allemaal meer kijkers dan kiezers?

Meer over