Strijkbout voor elk moment van de dag Van klassieke ontbijthapjes tot Mingus die verdwijnt in de nacht: een etmaal Classic FM

De zender Classic FM is sinds 1 januari in tal van gemeenten op de kabel te ontvangen. The world's most beautiful music, het klokje rond....

DE BEROEMDE Belgische bariton die volgens een presentator van de radiozender Classic FM was veranderd in een sopraan, heeft zich geruisloos laten terugopereren. De aankondiging 'de sopraan José van Dam' hebben we sinds afgelopen voorjaar althans niet meer gehoord. Verbasteringen van het type 'Heinz Fraisen' (deze Nederlandse dirigent heet Heinz Friesen), of 'Roberto Paternoster' (de dirigent Paternostro), beleef je bij Classic FM, al met al, maar een paar keer per uur.

Het gaat de jazz- en klassieke-muziekzender Classic FM dan ook in de eerste plaats om The world's most beautiful music. Zoals Bachs orgelkoraal Wachet auf, ruft uns die Stimme ('Watched auf', bij Classic FM).

Classic FM is in Nederland sinds 30 april te ontvangen. Tot voor kort kon dit alleen via de ether, maar de mogelijkheden zijn aanzienlijk uitgebreid. Classic FM heeft een plaats veroverd op de kabelnetten.

Zo is Classic FM sinds 1 januari op de Amsterdamse kabel 24 uur per etmaal te beluisteren, als vervanger van de Belgische klassieke zender BRTN3 - die van de kabel werd verdreven omdat de ontvangst erbarmelijk was. Classic FM verkeert hier thans in gezelschap van zenders als Radio 4, de Concertzender, Concert Radio, BBC3 en WDR3.

Amsterdam en zijn randgemeenten hebben met 400 duizend aansluitingen het grootste kabelnetwerk in Europa. Maar 'de mooiste muziek van de wereld' is via de kabel ook te vernemen in Oude Tonge en op Terschelling, in Zwolle en Leeuwarden. In zo'n honderd Nederlandse gemeenten, van Achtkarspelen tot Zijpe. En Classic FM rekent op meer kabelaansluitingen in Nederland. Het streven voor januari '95 is een toegang (in principe) tot twee miljoen huiskamers.

Rotterdam en Den Haag nemen volgende week de beslissing of ze Classic FM op hun kabelnet toelaten. Maar hoe die beslissing ook uitvalt, gezegd kan worden dat Classic FM sinds vorige week zowel de thuisluisteraar als de filerijder bij de kraag heeft - bij voorkeur deel uitmakend van het 'AB-gedomineerde luisterpubliek'. Dat zijn Nederlanders met een hogere opleiding en een bovenmodaal inkomen; 45 procent van de Nederlandse bevolking, naar de door Classic FM gehanteerde maatstaven.

Tot de meer dan 360 duizend landgenoten die deze week het oor te luisteren legden bij deze exemplarische zender, horen zes leden van de muziekafdeling van deze krant. Aangemoedigd door een indringende billboard- en briefkaartcampagne van Classic FM, met foto's van strijkbouten (opschrift: Strijkkwartet) en rode gelatinepudding (Vibrato) onder het motto 'Klassiek op Uw Golflengte', luisterden ze ieder vier uur naar de snelst groeiende klassieke zender van Nederland.

Het veranderde hun dag in een nachtmerrie, en een nacht in een geeuwsessie. Maar het nam een ding niet weg. De ontvangstkwaliteit van Classic FM is beter dan die van het op de Amsterdamse kabel gesneuvelde BRTN3. Beter ook dan die van Radio 4, de publieke zender die zijn AVRO-opnamen van het Concertgebouworkest, zijn prestigieuze VARA-NOS-VPRO-matinees en zijn tandeloze ontbijtrubrieken nog steeds vergezeld laat gaan, speciaal voor Amsterdamse kabelabonnees, van een hardnekkig gesis en gebrom.

Van sissen en brommen is bij Classic FM geen sprake. Wel van een mateloze opgewektheid. Maandagochtend om twee over zes komt de station call haarscherp door: Dit is Classic FM. Een violist begint zonder aankondiging aan Bachs derde Partita.

Van zes tot tien, volgens het winterprogramma van Classic FM zijn het de uren van een Nederlandse presentator, Bert Bijl. 'Dit is Klassiek Ontbijt van Classic FM en ik ben Felix Huizinga. Ik mag voor u de ontbijthapjes serveren.' Het Bach-hapje blijkt te zijn opgediend door Ruggiero Ricci. De dirigent Raymond Leppard jaagt er vervolgens een toneelmuziek van Purcell doorheen in twaalf minuten - een duurrecord dat de komende vier uur niet meer zal worden geëvenaard. Om zes uur twintig doet de musicologie haar intrede, en breekt het moment aan voor 'een uiterst diplomatiek componist, een beetje op het strooplikkerige af als je het mij vraagt, die een flinke dosis hysterie van zijn moeder geërfd heeft'.

Er klinkt een klavecimbel, dus dat zal wel iets worden van Lully, een favoriet van Lodewijk de Veertiende. De klavecimbelmuziek blijkt echter een barokjingle, gevolgd door een aankondiging van het avondprogramma. Twaalf minuten en een Benvenuto Cellini-ouverture verder onthult Huizinga wie hij met de diplomatieke strooplikker op het oog had (Berlioz, volgens ons het minst diplomatieke personage van de Franse muziekhistorie).

Roberto Paternoster-nostro dirigeert het toreadorlied uit Carmen. De pianist 'Sousa Cherkassky' (Shura Cherkassky) speelt Rubinsteins Melodie in F ('De F van Fraai'). Na een Trompetwekker (een baroksonate van Biber voor acht trompetten) en Franck zijn Elgar, Offenbach en een 'gerecht met Spaanse aardbeien' aan de beurt. Alweer een mystery-aankondiging. Gedoeld wordt, zoals na het nieuws blijkt, op Rodrigo's Concerto d'Aranjuez.

Na Grieg, Tsjaikovski en De zomer uit Vivaldi's De vier jaargetijden, blijkt het klassieke repertoire niet alleen seizoenen te kennen maar ook dagdelen - typisch een zaak van de componist Haydn. 'We spelen uit zijn zesde symfonie: De middag.' (Haydns symfonie nr 6 heeft een bijnaam, Le matin.)

In reclamespots dingt het blad Opzij naar AB-publiek. De beurs van Hongkong (nieuws en zakenjournaal) wordt tegen negenen nog steeds overheerst door negatieve sentimenten, de files worden wat korter, en Felix Huizinga draait 'de mooiste muziek van Nederland, hier is Katsjatoerian'. Op het feit dat het derde en het vierde deel van Beethovens symfonie Pastorale in elkaar overgaan, zijn de presentator en het dienstdoende cd-apparaat niet overtuigend geprepareerd. Beethoven breekt abrupt af. Onthutste stilte, gevolgd door Telemann.

Maar wat geeft het, vergeleken met de marteling van 38 gefragmenteerde muziekstukken en -stukjes die Classic FM in vier uur tijd opdist, in schijnbaar willekeurige volgorde. Het is, nog afgezien van de classico-jingles, panfluitreclames en station calls, een shuffle door de geschiedenis zonder evenknie.

Classic FM heeft in Londen, naar eigen zeggen, 31 duizend cd's in een computer. De werken zijn ingevoerd door 'musicologen', die niet alleen invoeren op lengte, maar ook op 'stemming, bezetting en periode'. 'Producers' halen ze er weer uit, met de opdracht te zorgen voor zoveel mogelijk 'afwisseling'.

Van barokgitaar naar operette, naar Palestrina, naar Schumann, van orgel naar Blaasorkest. Van oude-muziekspecialisten naar oude muziek door orkestpatsers: de tang op een varken-programmering die bij TROS en Veronica en in de aloude ontbijtrubrieken op Radio 4 de uitkomst lijkt van slonzig muziekdenken, is bij Classic FM het gevolg van een weloverwogen opzet.

Voor de stekende hoofdpijn die het Klassiek Ontbijt al bij licht-geconcentreerde beluistering teweegbrengt, zou de rubriek Classic FM's Daytime Music soelaas moeten brengen - ('toegankelijke muziekstukken, afgestemd op het moment van de dag').

Een ijdele verwachting. Ook tussen tien en twee is de kennelijke opdracht de stukken zo te kiezen dat ze zo min mogelijk met elkaar te maken hebben. Voor de blijmoedigheid zorgt van tien tot twee een Engelse presentatrice, Jane Markham, live from London. Haar opgewektheid ('dat wordt zometeen marcheren met het Philip Jones Brass Ensemble') is angstaanjagender dan de strengheid van de hoofdzuster uit de film One flew over the Cuckoo's nest.

Vergelijkbaar met het Klassiek Ontbijt is de repertoire- en bezettingsshuffle in Daytime Music. Overeenkomstig is ook de shuffle bij de aan- en afkondiging. Het gesproken woord-dilemma dat de concurrerende commerciële zender Concert Radio in zijn weekprogrammering heeft opgelost door het aan- en afkondigen geheel weg te laten, lost Classic FM op met verbale hinkstapsprongen en mystery calls.

Het 'zometeen - maar nu eerst' is bij Jane Markham verheven tot een kunst op zichzelf: onnavolgbaar snel, hoog en voor in de mond klinkt haar gilletje 'in a moment:. . .' Meesterlijk van dictie zijn de hierop volgende, meestal snel in toonhoogte dalende mededelingen, zoals 'Some mallom collig Grrrieg'. (De geheimzinnige spreuk blijkt 90 sekonden en 19 reclame-muziekfragmentjes later te slaan op Ases dood uit Griegs Per Gynt-suite.)

Het live from London ('stirring stuff for a Monday Morning') moet echter met een stevige korrel zout worden genomen. Wie even mocht menen dat zich rond Jane Markham Night of the Proms-achtige taferelen voordoen, met John Barbirolli en vele andere dirigenten conducting the Hallé Orchestra en vele andere orkesten on Classic FM, moet inzien dat de dirigenten Klemperer en Bernstein dood en begraven zijn.

De uitroepen van Calamity Jane zijn (net als de frequente station calls Classic FM - pardoes gevolgd door muziekstukken) niets anders dan gefantaseerde toeëigeningen. Reclame voor een cv-ketel brengt de ambiance tot haar ware proporties terug. In a moment: Peaceful Palestrina (er klinkt romantische pianomuziek). Uitgaansdeskundige Leontien Ceulemans tipt Heinz Fraisen. Acteur Thom Hoffman tipt zijn eigen filmrubriek. Jane benoemt Mozarts operafiguur Sarastro tot dirigent en doopt hem Juka-Pera Sarastre (Juka-Peka Saraste). Watched auf. Füsschen hop hop hop en Händchen klap klap klap bij Engelbert Humperdinck (niet de Britse crooner, maar de Duitser van Hänsel und Gretel), en een uitspraak van Aristotelische reikwijdte. Jane: 'Het grappige met tragische opera's is dat je ze elke keer weer anders wil zien aflopen, maar dat dat nooit gebeurt.'

De presentatrice van het Middagconcert vindt het celloconcert nr 3 van Saint-Saëns typisch Frans en niettemin passionate, en het Amerikaanse strijkkwartet van de Tsjech Dvorak tender and passionate. Haar Nederlandse collega Inger van Maarseveen slaat na drieën een gebiedender toon aan: 'Ik hoop dat u net zo heeft genoten als ik. Wat was dit mooi' (klinkend als: 'De zwemvesten vindt u onder de zitting van uw stoel'). Tot vieren gaat het over de relatie tussen Mozart en Handel - bij deze zender een labyrintisch parcours, verlopend van Mozarts Jupiter-symfonie (althans het pràchtige tweede deel), Sole mio, een huppeltje voor hobo en piano, een stukje Bizet en uitgaanstips naar fragmenten uit Acis and Galathea.

'Dadelijk wordt het een beestenboel op Classic FM. Blijf luisteren.' Het wordt geen Messiaen en ook geen Vuurvogel van Stravinsky maar, natuurlijk, een paar minuten uit Carnaval des Animaux. Dan hebben de verveling en de luistermoeheid, ruim voor Inger weer een 'gevarieerd uur' commandeert, al genadeloos toegeslagen.

De fragmentatiebom van Classic FM gaat door met haar verstrooiende werking. Een stukje Rossini, het derde (kortste) deel van Beethovens derde pianoconcert. 'Staal Bankiers, da's business class bankieren.' Die Moldau. Mopje Telemann. Geniet mee van Gershwin met de gezusters Labèque. 'Jammer dat Vivaldi niet van de DCC kon genieten.' Inger verdwijnt spoorloos; de voertaal wordt Engels.

Mel Cooper presenteert Classic America at the Met, over de historie van de Metropolitan Opera in New York. Cooper spreekt met de oude mezzo Rise Stevens ('de beste Carmen die The Met deze eeuw zag') - een arm Newyorks meisje, dat droomde van een Hollywoodcarrière. Zowaar een interessant programma, met veel historische opnamen en voorzien van curieuze details. Zou de AB-luisteraar tussen zeven en acht weten wat trouser roles zijn?

Mozarts Exsultate jubilate, gevolgd door een smakeloos bewerkt Ave Maria (en dan weer Mozart en Haydn): het programma met 'religieuze muziek van alle oude favorieten' is een verademing na het gekakel en gereclameer tussen zes en zeven. Een hoogtepunt in het denken en programmeren van Classic FM: een 'avondconcert' van platen of cd's met hele werken. Lang leve de draaitafel.

Goed nieuws is dat Jazz in the Classic Style, gepresenteerd door een invaller, Bob Sinfield, in de loop van vier uur een aardige hoeveelheid onversneden jazz laat horen. Het slechte nieuws is dat in de programmering van deze sector ook geen enkele lijn of logica valt te ontwaren. Plechtstatige fusion van Chick Corea wordt vrijwel naadloos gevolgd door een excentriek zangnummertje uit 1937 van de blanke Fats Waller-imitator Tempo King. Na neo-boppianist Kenny Kirkland komt meteen Frank Sinatra ('een soort George Michael van zijn tijd'). Na Johnny Griffin volgt Britse pseudo-dixieland van The Squadronaires.

Het ergste zijn de onopgeloste raadseltjes. Wie speelt sopraansaxofoon bij Chick Corea? Wie is de zanger bij Chris Barber? Welke vibrafonist speelt die lange solo in dat Coleman Hawkins-stuk? Dat is allemaal nog te beantwoorden met een snelle blik in de discografie, al blijven de saxofonisten van Art Taylor vooralsnog geheime grootheden. De presentator had ons met een blik op het cd-doosje uit de onzekerheid kunnen verlossen.

Hij heeft wel tijd voor grappen die verraden dat hij niet wordt geplaagd door kennis van zaken. Een vertolking van Charlie Haden brengt de Britse presentator tot de ontboezeming: 'Dit heette Nice Eyes, heel ongewoon voor een jazzmuzikant, want normaal dragen ze een zonnebril zodat je niet eens kunt zien wat voor kleur ogen ze hebben.' Zou hij na 1958 nog een jazzclub of festival hebben bezocht?

Jazz through the Night is te verdragen met hulp van een pot thee, twee bokbiertjes en zes shaggies. De muziekkeuze, gepresenteerd door de Engelstalige dj Tim Lihoreau, verloopt in wanstaltige combinaties, van zweef-fusion met Jan Garbarek naar een jofel swing-oudje van Count Basie uit de jaren dertig. Nul informatie over het repertoire. Geen bezettingen, geen jaartallen - behalve die keer dat de opname dateert uit het jaar waarin JFK werd doodgeschoten.

Station calls en mini jingles. 'Hallo mijn naam is Louis van Dijk. Elke zondag draai ik. . .' Tussen twee uur veertig en drie uur wordt van Jim niets meer vernomen. Een luchtje aan het scheppen? Bokbier halen? Tegen zessen volgt 'Charles Mingus - maar nu eerst: Chick Corea'

Van Mingus nooit meer iets vernomen.

Het luistercijfer van Classic FM heeft zich volgens een onderzoek van het bureau Intomart de laatste twee maanden ongeveer verdubbeld, naar 360 duizend per week. Het onderzoek had plaats voor Classic FM op de kabel was te horen. Bij de publieke omroep in Hilversum wordt intussen gewag gemaakt van een 'licht gegroeide belangstelling' voor de klassieke zender Radio 4.

Luisteraars naar Classic FM waren Frits van der Waa (van 6 tot 10 uur), Roland de Beer (10-14), Jacqueline Oskamp (14-18), Hans Heg (18-22), Bert Vuijsje (22-02) en Erik van den Berg (dinsdagochtend tussen 2 en 6).

Meer over