Strenger moet je 't niet maken

De meeste Nederlanders betalen belasting omdat ze hun steentje willen bijdragen, niet omdat ze bang zijn gepakt te worden wegens fraude....

Door Simone de Schipper

Terwijl de belastingrechercheurs van de FiodECD verdachte bewegingen volgen, invallen plannen en rechtszaken voorbereiden, buigen binnen dezelfde muren vijf psychologen zich over heel andere zaken. Hún belangstelling gaat uit naar de gevoelens en gedachten van de belastingbetaler en naar wonderlijke vragen als: waarom vullen mensen überhaupt hun belastingformulieren in?

Het kantoor van de FiodECD (voluit de Fiscale Inlichtingenen Opsporingsdienst - Economische Controle Dienst) in Haarlem heeft de vreemde eenden al enkele jaren in de bijt. Sommige rechercheurs moeten nog steeds wennen aan de drie mannen en twee vrouwen die, jong en informeel gekleed, onder de noemer Analyse & Research drie kamers op hun gang bezetten.

Maar de kans dat de sociaal en cognitief psychologen weer zullen vertrekken is klein. Het gedrag van de burgers blijkt namelijk weinig met logica te maken te hebben. Inzicht in de werkelijke zielenroerselen, beseffen belastingdiensten uiteraard, legt hun geen windeieren.

Van oudsher was het idee dat niemand graag belasting betaalt en zal ontduiken zodra hij de kans krijgt. Met controle en straf helpen overheden daarom de regelnaleving, waarop de geschrokken burger de minste van twee kwaden kiest en betaalt.

Alleen, er is iets geks aan dat idee. Wie inderdaad een droge berekening maakt - winst door fraude minus pakkans keer boete - concludeert al snel dat het níet slim is om de belastingpapieren netjes in te vullen.

Pakkans

De Belastingdienst schreeuwt het niet van de daken, maar het valt wel mee met die pakkans en boetes, zowel werkelijk als in de beleving van mensen. Als de Nederlander inderdaad rationeel zou gokken, dan zou hij vele malen meer sjoemelen dan hij nu doet.

'Neem de inkomstenbelastingen', zegt dr. Adriaan Denkers, de aanvoerder van de vijf psychologen. 'Als we de aangiften controleren, blijkt dat daarvan maar liefst 98,7 procent netjes binnenkomt. Op feestjes vertellen mensen misschien grote verhalen, maar van iedere euro missen we slechts 1,3 cent. Zó netjes zijn Nederlanders.

'Dat komt dus niet door een rationele calculatie of door optimalisatie van het eigenbelang', zegt Denkers. 'Die factor speelt wel, maar in onderzoeken zien we dat de factor van sociale invloeden veel belangrijker is - wat doen andere mensen en wat denken ze over belastingen en over mij. De grootste rol spelen echter de interne normen; veel mensen benadrukken dat ze gewoon netjes hun belasting willen betalen en dat ze net als iedereen hun bijdrage horen te leveren aan de staat en samenleving.' Dat zijn nog eens normen en waarden; menig politicus zou er warm van worden. Uit experimenten van Denkers en zijn collega's blijkt dat belastingfunctionarissen er goed aan doen om mensen ook op dat goede burgerschap aan te spreken. Denkers: 'Vorig jaar lieten we groepen studenten fictieve krantenberichten lezen. Berichten die suggereerden dat studenten nauwelijks zwart werken en dat ze dat ook afkeuren, versus berichten dat studenten niets tegen zwartwerken hebben en dat ook vaak doen.'

Die berichten stuurden wat de studenten zelf vonden van zwartwerken en of ze het zelf zouden doen. Terwijl het spelen met dreiging op controle geen effect had; de mening was niet gevoelig voor de suggestie dat de belastindienst er nu flink achteraan zou gaan of juist helemaal niet.

De kracht van sociale invloeden geldt zelfs voor mensen die niet overlopen van de innerlijke normen: zwartspaarders. De psychologen volgden een jaar lang alle mediaberichten over zwartspaarders en vergeleken de 67 publicatiedata met de dagen waarop zwartspaarders zich vrijwillig meldden. Die bleken dat steeds te doen kort na publicaties over an'dere spijtoptanten en over sociale normen. Terwijl berichten over strenger toezicht en verhoogde opsporing dat effect niet hadden. Ook op hen maakte dreiging weinig indruk.

De Belastingdienst trok direct lering en paste zijn communicatie aan. Minder aandacht voor de eigen brede schouders, meer voor de sociale norm.

Verstandig, want dreigen kan zelfs averechts werken. 'Het gros van de mensen - 70 tot 85 procent - zegt dat het met belasting iets bijdraagt aan de staat en de samenleving. Als je bij hén benadrukt dat de pakkans hoog is, dan verlaagt dat juist de regelnaleving', zegt Denkers op basis van eigen onderzoek. Ook vele andere studies, uitgevoerd in andere landen, komen met dit tegenstrijdige resultaat op de proppen.

Gaat daar statistisch iets mis?

Meer ontduiken bij een grotere pakkans zou wel érg onverstandig zijn. 'Toch is het een bekend fenomeen', zegt Denkers. 'Financiële dreigingen - beloningen ook, overigens - laat mensen denken in economische, calculerende termen. ”Oké, als ik er op die manier over denk, dan is het zo gek nog niet om te frauderen.” De aangereikte economische motieven drukken oorspronkelijke, morele motieven weg en ondermijnen die.'

Gloed

Kortom, de burger is braaf en dat feit benadrukken maakt hem nog braver. Alle kans dat, als u dit artikel leest voor u de blauwe envelop opent en invult, de warme gloed van burgerzin zorgt dat u uw pen net iets rechter hanteert. Het is dus niet onverstandig dat de Fiod-ECD deze waarheid uitdraagt.

Toch wringt er iets. Ís het wel waar? Juist bij de inkomstenbelasting is de speelruimte verrekt klein. De gemiddelde loondienster kan hooguit wat rommelen in de marge, een betaalde lezing vergeten of de spaartegoeden onderschatten. Is het niet simpelweg zo dat hij van zijn gedwongen huwelijk met de belastingdienst maar het beste maakt door zichzelf wijs te maken dat het zijn eigen vrije keuze is, gebaseerd op mooie sociale motieven? Dergelijk rechtpraten doen mensen immers om de haverklap. Wat vooral argwanend maakt: in sectoren waar meer gesjoemeld kán worden, gebeurt dat ook.

Enige nuancering is inderdaad op zijn plaats, zegt sociaal psycholoog dr. Michael Wenzel, die aan de Australische Flinders University regelnaleving bestudeert. 'Normen beïnvloeden weliswaar het belastinggedrag, maar in een analyse zagen we dat het omgekeerde ook geldt. Ontduikgedrag beïnvloedt ook de normen.'

Het is de belastingbetaler dus niet vreemd om zijn normen lichtelijk aan te passen aan de situatie. Maar of de normen uit het diepste zelf komen of een pragmatische variant daarop zijn, 'hoog zijn ze en daar moeten de belastingdiensten naar handelen', zegt ook Wenzel.

'Dat gebeurt ook steeds meer,' vertelt de Oostenrijkse hoogleraar economische psychologie Erich Kirchler. Hij heeft zich een halfjaar teruggetrokken bij zijn Australische collega's om er een overzichtstudie te schrijven naar de beweegredenen en gevoeligheden van de belastingbetaler. 'Belastingdiensten benaderen burgers steeds meer als klant. Ze gebruiken minder straf en meer positieve aansporingen.'

Want positief werkt. Kirchler: 'Zo vullen mensen de papieren bijvoorbeeld eerlijker in, als ze het gevoel hebben erop vooruit te gaan. Mensen hebben dat idee bijvoorbeeld als ze te veel belasting vooruit betalen en dat geld uiteindelijk terugkrijgen. Zulke eenvoudige middelen vergroten de belastingbereidheid.'

Ook ziet Kirchler in het internationale onderzoek een nadruk op transparantie van het belastingstelsel. 'Mensen hebben doorgaans weinig zicht op wat ze bijdragen en wat ze ervoor terugkrijgen. Als mensen niet zien dat het belastingstelsel rechtvaardig en in balans is, dan gaan ze hun eigen rechtvaardigheid creëren door belasting te ontduiken of legaal te ontwijken via sluipwegen in de wet.'

Burgerzin

Erg fijn allemaal voor de Belastingdienst, die overgrote meerderheid met de juiste burgerzin, maar intussen hebben de belastingrechercheurs het bijzonder druk met het katenmuisspel met die kleine groep die zich wél volgens verwachting gedraagt. Althans volgens de verwachting van de oude theorie van de optimalisatie van het eigenbelang. De groep die rationeel calculeert hoe en waar ze het meest kunnen frauderen.

Voor het einde van het jaar wil de Fiod-ECD, samen met de andere - sociale, gerechtelijke en bijzondere - opsporingsdiensten in Nederland, een nationaal fraudebeeld ontwikkelen, in navolging van het nationaal dreigingsbeeld voor criminaliteit. Mede voor dat doel leggen de Fiodpsychologen ook de frauduleuze zielen onder de loep.

Denkers: 'We hebben bij een groep mensen die in 1990'91 fraudeerden, én bij een vergelijkbare groep nietfraudeurs, nagetrokken hoe vaak ze in de tien jaren erop wisselden van relatie, van woonadres en van branche. Mensen die vaak wisselen, hebben over het algemeen een zwakke 'binding'; wat onder meer inhoudt dat zij zich minder gelegen laten liggen aan sociale normen.

Het blijkt dat exfraudeurs en mensen met weinig binding in die tien jaar meer fraudeerden. Het toppunt zijn de exfraudeurs met extreem weinig binding. Maar dan heb je het meestal ook wel over sociopaten. Die frauderen echt heel veel.'

Dit zijn de koele kikkers die na veroordeling niet twijfelen om opnieuw te frauderen. 'Die figuren hoppen van branche naar branche en zoeken daarbij fraudegevoelige branches op. De branches waar de extreme fraudeurs uit ons onderzoek ook nog eens met meerderen tegelijk naar toe gingen, daar blijkt de fraude te exploderen.'

Door het spoor te volgen van exfraudeurs die vaak verhuizen in liefde, werken en wonen, kunnen onderzoekers dus risicogebieden voor fraude aanwijzen. Denkers: 'In het nationaal fraudebeeld zullen deze branches extra aandacht krijgen.'

Deze beroepsfraudeurs hebben uiteraard een nog lagere belastingmoraal dan de zwartspaarders. Denkers: 'Belasting vinden ze georganiseerde diefstal door de staat, door een stelletje rovers in nette pakken.' En anders dan de zwartspaarders kunnen sociale invloeden hen niet op het rechte pad krijgen. Omdat ze daar ongevoelig voor zijn, of omdat in hun bedrijfstak corruptie de norm is.

Dan resteert slechts dreigen, opsporen en flink straffen. Dr. Sjoerd Goslinga, eveneens van de FiodECD afdeling Analyse & Research: 'Dat moet ook, want deze groep zit al op het economische, calculerende spoor. Een hogere pakkans verandert hun afweging.'

Goslinga: 'Zij zijn echt de uitzondering. De meeste mensen hebben helemaal geen zin om zo te denken. Iedere keer opnieuw nadenken, berekenen, kansen inschatten - dat is doodvermoeiend. Dat willen mensen helemaal niet. Mensen willen het leven makkelijk houden.'

Meer over