Straatvechter die overal deals kan sluiten Dinsdagprofiel Jacques Tichelaar

Als de loyale luitenant van Wouter Bos stond hij aan de wieg van het kabinet-Balkenende IV. Nu moet Jacques Tichelaar zijn PvdA smoel geven door de grenzen op te zoeken van het regeerakkoord....

‘Hij komt in de buurt’, zegt PvdA-leider en minister van Financiën Wouter Bos over het Jan Schaefer-gehalte van Jacques Tichelaar. Grinnikend: ‘Zeker als Jacques weer eens een zwart T-shirt aantrekt onder een wit overhemd.’

De herinnering aan de robuuste Amsterdammer Jan Schaefer, de in 1994 overleden oud-staatssecretaris van Volkshuisvesting (‘In geouwehoer kun je niet wonen’), is populair in de PvdA-top. Zeker nu de SP van Jan Marijnissen in de Tweede Kamer 25 zetels bezet houdt.

‘Jacques Tichelaar heeft tussen de mensen gestaan die het werk moeten doen’, stelt oud-minister en ex-fractiegenoot Klaas de Vries. ‘Hij kent hun gevoelens en emoties. Is een prima man, rondborstig, spontaan, iemand met het hart op de goede plaats.’

‘Hij kan de PvdA weer dichter bij de mensen brengen’, vermoedt Anita Andriesen, gedeputeerde in Friesland. Zelf staat zij zó dicht bij Tichelaar, dat ze hem ‘broertje’ noemt en hij haar ‘zusje’.

Het familiegevoel moet terug in de partij, vindt Andriesen. ‘Jacques kan weer kleur geven aan de PvdA. Hij zet zaken op scherp. Gaat de confrontatie aan om dingen helder te krijgen.’

‘Tichelaar is het prototype van de vakbondsman’, vindt Doekle Terpstra, voorzitter van de HBO-raad en oud-voorzitter van vakcentrale CNV. ‘Bevlogen, kort voor de kar, helder. Geen visionair. Een gewone man uit de provincie, geen grachtengordeltype.’

‘Wollig taalgebruik past niet bij hem’, zegt Ella Vogelaar, minister voor Wonen, Wijken en Integratie. ‘Jacques is een doener. In dat opzicht lijkt hij op Jan Schaefer. Ook qua postuur, trouwens.’

Vogelaar kent Tichelaar al een kwart eeuw, uit de tijd dat ze samen carrière maakten bij onderwijsbond ABOP: ‘Toen crosste Jacques ook al dag en nacht op en neer tussen Friesland en de Randstad. Dat doet hij nu al 25 jaar. Ik vind dat onvoorstelbaar en vraag mij dan bezorgd af: let hij wel op zijn gezondheid?’

Als vakbondsbestuurder maakte Tichelaar 80 tot 90 duizend kilometer per jaar. Sinds hij de PvdA-fractie leidt, wordt hij gereden. Arriveert hij na een lange Kamerdag om één uur ’s nachts in Heerenveen, dan zoeft hij zes uur later alweer terug naar Den Haag.

Tichelaar zegt zijn talloze reisuren effectief te besteden aan telefoneren, lezen en plannen. Liever elke avond het hele eind terug naar Friesland, dan ’s nachts blijven hangen in Den Haag. Hij vindt het benauwend onder de kaasstolp en vreest dat een frequente nazit aan de bar van Nieuwspoort hem slecht zou bekomen.

Heerenveen is zijn thuis. Hij werd er 54 jaar geleden geboren, groeide er op, samen met zijn vijf jaar oudere zus, ging er naar school (basisschool; havo; pabo) en woont er – na een tijdelijk verblijf in Leeuwarden – nog steeds.

Vorig jaar bouwde Tichelaar er het nieuwe bestuurscollege. ‘Al hebben wij maar twee zetels in de raad, tegen twaalf voor de PvdA, Tichelaar behandelde mij echt als een volwaardige partner’, vertelt de Heerenveense wethouder Kees Feenstra (GroenLinks).

Tichelaars Indonesische moeder kwam op jonge leeftijd naar Nederland. Zijn vader en beide ooms runden een schildersbedrijf. ‘De naam Tichelaar is al sinds de jaren twintig van de vorige eeuw aan het schilders- en beglazingsvak verbonden’, meldt het familiebedrijf op zijn website. Nu is Jan Tichelaar er de baas, neef van de PvdA-fractieleider.

De neven Jan en Jacques – ze verschillen slechts drie maanden – groeiden letterlijk naast elkaar op. Hun beider ouders waren elkaars buren. ‘We hebben veel samen getennist’, vertelt Jan Tichelaar. ‘Competitie, op behoorlijk niveau. Jacques was een goede sporter en als kind al een makkelijke prater. Hij kan het mooi neerzetten. Deed dat ook goed bij de begrafenis van mijn ouders.’

Het voorzitterschap van de PvdA-fractie verdiende Jacques Tichelaar mede op grond van zijn kwaliteiten als straatvechter. Hij is een man die zonder handschoenen de ring in kan, ook als SP-leider Jan Marijnissen hem daar opwacht.

‘Wie in de vakbeweging heeft gezeten, schuwt het gevecht niet’, weet Klaas de Vries. ‘Jacques heeft het allemaal al een keer meegemaakt.’

Bij zijn eerste grote optreden als fractieleider, tijdens het debat over de regeringsverklaring van het kabinet-Balkenende IV, dreef Tichelaar Marijnissen even de hoek in, maar verzuimde hij genadeloos uit te halen.

‘Jacques kan ont-zet-tend kwaad worden’, weet voormalig PvdA-fractieleider Jeltje van Nieuwenhoven. ‘Ik ben er nooit achtergekomen of hij daar zelf voor kiest – sommige mensen kunnen dat – of dat het hem overkomt. Als Jacques boos wordt, is hij vlijmscherp.’

Menigeen vermoedt dat zijn boosheid gespeeld is, maar zelf ontkent hij dat met klem; als hij boos wordt, is er echt ‘iets verschrikkelijks’ aan de hand.

‘Iets is bij Jacques al snel verschrikkelijk of ongelooflijk’, zegt Marcel de Jong, parlementair redacteur van de Leeuwarder Courant en een nauwlettend volger van Tichelaar sinds diens kandidatuur voor de Tweede Kamer in 2002. ‘Ik waardeer Jacques zeer, maar hij zou minder superlatieven moeten gebruiken.’

Tichelaar betaalde een hoge prijs voor zijn overstap van vakbeweging naar Haagse politiek: de bedreigingen overstijgen in zijn geval het niveau van hatelijke e-mails, onheilspellende nachtelijke telefoontjes en kwalijke brieven.

Hij praat er liever niet over – al was het maar omdat men in het openbaar niet spreekt over de eigen beveiliging – maar het feit ligt er en werpt een schaduw op zijn dagelijkse bestaan.

Als onderwijsspecialist van de grootste oppositiepartij liet Tichelaar zich onder centrum-rechts niet opsluiten in de rol van notoire dwarsligger. Hij sloot deals door alle scheidslijnen heen.

Doekle Terpstra verbaasde zich over het gemak waarmee Tichelaar zaken deed met VVD-staatssecretaris van Onderwijs Mark Rutte: ‘Ze dealden en wheelden. Ze waren twee handen op één buik.’

‘In de aanloop naar een Kamerdebat over de leerrechten van studenten bezwoer Jacques mij dat hij een bepaalde koers niet zou varen’, vervolgt Terpstra. ‘Tijdens het debat zelf koos hij tóch die lijn. Toen dacht ik: Gods wegen zijn ondoorgrondelijk, maar die van Jacques Tichelaar zijn ondoorgrondelijker. Had hij weer een deal gesloten met Rutte.’

‘Jacques durft voorop te lopen’, vindt VVD-leider Mark Rutte daarentegen. ‘Hij heeft er lol in om bij het aanpakken van problemen vanuit de analyse te vertrekken en niet vanuit het dogma.’

‘Jacques weet een gesprek aan de onderhandelingstafel helemaal naar zijn hand te zetten’, zegt Tichelaars opvolger bij de onderwijsbond AOb, Walter Dresscher. Samen met Tichelaar smeedde Dresscher de fusie tussen de ABOP en het Nederlands Genootschap van Leraren. ‘Tijdens zo’n proces moet je tot op het bot gaan, want anders bouw je een huis op ijs’, aldus Dresscher. ‘Jacques beheerst het onderhandelen tot in zijn vingertoppen. Ik heb er enorme bewondering voor.’

‘Hij weet dat hij zijn gesprekspartner ook iets moet gunnen’, zegt Maxime Verhagen, de CDA-minister van Buitenlandse Zaken die begin dit jaar slag leverde met Tichelaar aan de formatietafel van Herman Wijffels. ‘Het besef dat jouw opponent ook met opgeheven hoofd naar buiten moet kunnen, heeft niet iedereen in de politiek. Velen in Den Haag willen toch het onderste uit de kan.’

‘Jacques is voor de stabiliteit van de coalitie onmisbaar, omdat hij het vertrouwen heeft van het CDA’, onderstreept PvdA-Kamerlid Staf Depla. ‘Tegen het CDA moet je regelmatig zeggen: tot hier en niet verder. Anders vreten ze je op. Jacques en Maxime Verhagen zijn snoeihard naar elkaar.’

‘Klopt’, bevestigt Verhagen. ‘Wij vertellen elkaar ongezouten de waarheid. Juist als je iets niet uitspreekt, blijft er irritatie achter.’

Tichelaar typeerde Verhagen na afloop van de kabinetsformatie publiekelijk als ‘een boef’ en ‘een rat’ en betrok in tweede instantie ook zichzelf nadrukkelijk in die kwalificatie. Verhagen: ‘Hij is zelf ook niet het braafste jongetje van de klas. Doet wel heel gemoedelijk, maar intussen moet je blijven opletten. Hij haalt alle trucs uit om een goed resultaat te bereiken. Wel straight. Zonder dubbele agenda.’

Tichelaar is al jaren de ‘CDA-spion’ van de PvdA. ‘We reisden samen naar zijn eerste CDA-congres’, vertelt CDA-Kamerlid en provinciegenoot Joop Atsma. ‘Hij zou ons bespioneren, dus gaf ik hem een donker brilletje, een Sherlock Holmes-petje, een camera en een Friesch Dagblad, waar ik op ooghoogte twee gaten in geknipt had. Jacques houdt wel van een geintje.’

Hij zou wat meer flair mogen hebben, vindt Atsma. Hij zou iets minder bescheiden mogen zijn, meent ook Jeltje van Nieuwenhoven: ‘Jacques mag wel wat meer trots uitstralen. Hij is de fractieleider van een regeringspartij met een grote traditie.’

PvdA-voorzitter Michiel van Hulten prijst juist het relativeringsvermogen van Tichelaar: ‘Dat is atypisch in de politiek. Een goed resultaat hoeft niet per se synchroon te lopen met Jacques’ eigen opvatting. Die houding is heel productief in een omgeving waar al genoeg mensen rondlopen met een sterke mening.’

Toen fractiegenote Khadija Arib door Geert Wilders werd aangevallen op haar nevenactiviteiten in Marokko, kondigde Tichelaar een intern onderzoek aan. ‘Dat was voor mij een onprettig moment’, memoreert Arib. ‘Ik had verwacht dat hij meteen zijn onvoorwaardelijke steun zou uitspreken.’

Tichelaars aankondiging maakte dat Arib zich ook in eigen kring niet veilig voelde. ‘Jacques zei mij naderhand dat zijn woorden in de media waren uitvergroot. Hij was natuurlijk nog nieuw in zijn rol als fractieleider.’

‘De leercurve van een fractieleider is in het begin wáánzinnig’, zegt Mark Rutte, sprekend uit eigen ervaring.

‘Bos was als fractievoorzitter inhoudelijk dominanter en meer zichtbaar, meent Depla. ‘Jacques gaat als leidinggevende uit van de kracht van zijn mensen. Hij is niet het type dat je nodig hebt als lijsttrekker, maar die ambitie heeft hij ook niet.’

Voormalig CDA-fractieleider Verhagen heeft een overlevingstip voor Tichelaar: ‘Je moet als fractieleider je eigen partij profiel geven – iedereen begrijpt dat – maar je moet je collega’s in de coalitie niet voor verrassingen plaatsen.’

‘Het handelsmerk van Jacques is dat hij nooit dingen achterhoudt en alles met je deelt’, zegt vice-premier Wouter Bos. ‘Hij is in de fractie en de formatie overeind gebleven door geen spelletjes te spelen. Jacques is goudeerlijk en totaal betrouwbaar. Dat is cruciaal voor onze onderlinge relatie.’

Meer over