Stormen bij het boren

Het boren naar gas onder de Waddenzee is lang taboe geweest, maar nu adviseert de commissie-Meijer dat het wel kan....

Naar gas boren en kokkels vissen in de Waddenzee. Het mag beide als het aan de commissie-Meijer ligt, die volgende week donderdag de ministers Brinkhorst van Economische Zaken, Veerman van Landbouw en Dekker van VROM adviseert over de economische activiteiten op en in de Waddenzee.Het paarse kabinet besloot in 1999 na wetenschappelijke studies dat de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) het Waddengas niet naar boven mocht halen. Bij twijfel niet boren, was het adagium van het kabinet. En omdat onder wetenschappers een laatste restje onzekerheid bleef bestaan, werd boren verboden. Dat kwam goed uit, want het kabinet kon zich geen nieuwe milieunederlaag veroorloven.

De verlokking van het grote geld uit de aardgasopbrengsten kon het huidige kabinet-Balkenende niet weerstaan. De staat krijgt drie miljard euro als de veertig miljard kuub gas wordt opgepompt, waar huishoudens in vier steden als Amsterdam, Utrecht, Den Haag en Rotterdamvijftien jaar mee toe kunnen. En er valt nens twee tot negen miljard euro te verdienen als de vermoede extra voorraad van 30 tot 130 miljard kuub gewonnen kan worden.

In september 2003 werd een commissie met politieke zwaargewichten als Wim Meijer (PvdA), Tineke Lodders (CDA) en Loek Hermans (VVD) aan het werk gezet om het kabinet een uitweg te bieden. Opnieuw werden zij ondersteund door wetenschapppers.

Ecoloog dr. Han Lindeboom van onderzoeksinstituut Alterra op Texel is van hen. 'De Waddenzee kan omgaan met bodemdaling, omdat het systeem is aangepast aan bodemdaling en zeespiegelstijging. Als de bodem daalt door gaswinning, neemt de zandhonger in de Waddenzee toe en trekt zand uit de Noordzee naar binnen. In de Noordzee is zand zat.

'De zandhonger door bodemdaling of zeespiegelstijging is de komende veertig tot vijftig jaar niet zo groot dat de Waddenzee dit niet kan bijhouden. Alleen als de zeespiegel te snel stijgt, moet extra zand naar de Waddenzee worden gebracht. We moeten dan zand uit de Noordzee halen en opspuiten voor de ingangen van de Waddenzee zodat dit zand met de zeestroming naar binnen kan. Dit soort dingen kunnen wij ons permitteren.'

Emiritus-hoogleraar en geomorfoloog dr. Pim Jongerius vindt dit laatste onzin. 'Het idee dat het Noordzeezand zich wel verspreidt in de Waddenzee is dubieus. Zand dat met vloed binnenkomt, gaat er voor 90 procent bij eb weer uit. Er is nooit onderzocht waar dit zand terechtkomt.'

De commissie-Meijer vindt dat zowel gasboring (schuin vanaf het land bij Moddergat en Lauwersoog) als de kokkelvisserij mogelijk moet blijven, binnen bepaalde natuurgrenzen.

'We kunnen uitrekenen hoeveel de bodem daalt bij het winnen van gas. Daarom stemmen we de te winnen hoeveelheid jaarlijks af op het aantal centimeters bodemdaling dat aanvaardbaar is. Mocht de bodem meer dalen dan is voorzien, dan wordt de gaswinning stilgelegd', aldus Lindeboom.

Ook bij dit winnen met de hand aan de gaskraan zet Jongerius vraagtekens. 'Bodemdaling door gaswinning heb je absoluut niet in de hand. Soms zijn er naijl-effecten lang na de winning. In Groningen komt men nog geregeld voor verrassingen te staan met dalende bodems door gaswinning.'

Dr. Huib de Swart, oceanograaf aan de Universiteit Utrecht, waarschuwt voor het omklappen van het ecosysteem van de Waddenzee. Boren zou een keten van veranderingen teweegbrengen; de zeestroming zou wijzigen, er zouden meer stormen komen, het getij zou veranderen en daarmee ook het ecosysteem. Nader onderzoek is geboden, vindt De Swart.

Lindeboom: 'Dat ecosystemen kunnen omklappen is bekend. In 1989 hebben we zo'n omslag in het ecosysteem meegemaakt waarna in de Waddenzee vissen als bot, schar en schol verdwenen. Ook mosselbanken raakten we kwijt en de algen veranderden van samenstelling. Het KNMI signaleerde toen ook dat het sprongsgewijs warmer was geworden. Dan gaat het biologisch leven van de ene evenwichtssituatie over in de andere. Dat kan in twee jaar gebeurd zijn. Maar zoiets gebeurt echt niet door de voorgenomen gaswinning.'

'We weten dit omdat al eerder een onbewust experiment is uitgevoerd met de afsluiting van de Zuiderzee (IJsselmeer) in 1932 toen de Afsluitdijk werd aangelegd. Dat had een veel groter effect op de Waddenzee dan gaswinning. Toch leidde dit niet tot rampen. De waddeneilanden en de wadplaten zijn niet verdwenen.'

De kokkelvisserij is steeds een pikant item geweest, sinds oud-minister dr. Pieter Winsemius zei dat het goed was om de kokkelvissers uit te kopen met het geld dat met de gaswinning in het Waddenzee werd verdiend. 'Het ging om zo'n 75 miljoen gulden toen ik dat in de jaren negentig voorstelde', zegt Winsemius.

De oud-minister en oud-voorzitter van Natuurmonumenten is niet de enige die vindt dat de mechanische kokkelvisserij oneindig veel schadelijker is voor de ecologie van de Waddenzee dan gasboringen. Ook ecoloog Lindeboom constateert dat.

'In de Noordzee is het effect van de bodemvisserij - ook de kokkelvisserij gaat met vistuig over de bodem en zuigt als een stofzuiger de kokkels op - duizend keer groter dan het effect van zandwinning en minstens honderdduizend keer groter dan de effecten van olie-en gaswinning.'

Lindeboom vindt dat de kokkelvisserij alleen kan worden toegestaan als die de natuur niet schaadt. In het Waddengebied moet de natuur voorop staan, dat is de bodem in het denken van de commissie-Meijer. De commissie kan zich wel voorstellen dat het mogelijk is kokkels te kweken op geschikte percelen in de Waddenzee.

'Kokkels op onveilige plaatsen kunnen, voordat ze het loodje leggen, naar veiliger percelen in de Waddenzee verplaatst worden. Zo gaan bij de Afsluitdijk veel kokkels dood als ze een zoetwatergolf over zich heen krijgen. Door deze kansarme kokkels tijdig op te vissen en in de Waddenzee uit te zetten, zou een alternatief worden geschapen voor de mechanische kokkelvisserij. Maar dan moet wel vaststaan dat vogels deze kokkels niet nodig hebben.'

Doorgaans raken de kokkels zo beschadigd bij het overbrengen van de ene plek naar de andere dat ze bezwijken. Dat komt omdat de vangsttechnieken ruig zijn, de kokkels liggen lang in grote hopen op het dek. Er moet eerst actief naar nieuwe vangsttechnieken worden gezocht waarbij de kokkels verplaatsing kunnen overleven, zal de commissie adviseren.

De natuurbeschermers wijzen op het vernietigende effect van de kokkelvisserij waarbij door het schrapen over de bodem veel biologisch leven verloren gaat. Bij verplaatsing van kokkels zou dat effect twee keer optreden.

'Als er ecologische ruimte is voor kokkelkweek waarmee de kokkelvissers een goede boterham kunnen verdienen zonder dat dit ten koste gaat van het ecosysteem, dan ben ik daar niet tegen', zegt Lindeboom van onderzoeksinstituut Alterra. 'Uiteindelijk heb je dan meer kokkels in de Waddenzee en daarvan pikken de scholeksters misschien ook nog wat mee.'

Uit de recente Evaluatie schelpdiervisserij blijkt dat er veel meer mossels en kokkels nodig zijn om de eidereenden en scholeksters in het Waddengebied te voeden.

De meeste waddenexperts zijn het erover eens dat het verlies van de mosselbanken op de droogvallende platen een gevolg is van de visserij eind jaren tachtig van de vorige eeuw. Sinds 1993 mag daar al nauwelijks meer gevist worden. Het ziet ernaar uit de commissie tijdelijk een uitzondering zal maken voor de jonge mosselen, die op wadplaten zijn blootgesteld aan stormen en daardoor vrijwel zeker wegspoelen voordat ze zich kunnen hechten.

De commissie wil een drastische vermindering van de mosselvisserij in de geulen. Een aantal geulen zou gesloten moeten worden voor de visserij.

Het ligt voor de hand dat het kabinet het advies van de commissie-Meijer, gebaseerd op nagenoeg dezelfde gegevens als dat van het paarse kabinet in 1999, nu anders zal wegen. Ook in de Tweede Kamer zijn nu meer voorstanders te vinden om in twintig jaar het waddengas naar boven te halen.

Meer over