nieuws

Stichting wil anti-rookbeleid via de rechter afdwingen: ‘Dit schiet niet op’

Het kabinet zou door de rechter moeten worden gedwongen om de afspraken over het ontmoedigen van het roken als een ‘inspanningsverplichting’ te zien. Dat vindt de Stichting Rookpreventie Jeugd. Volgens voorzitter Wanda de Kanter is zo’n rechtsgang nodig, ‘want wat politiek Den Haag doet, schiet niet op’.

null Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Nu onzeker is of de extra accijnsverhoging op sigaretten en shag volgend jaar wordt doorgezet, raakt de kabinetsambitie om in 2040 tot een rookvrije generatie te komen verder uit zicht. Longarts De Kanter wil maatregelen bij de bestuursrechter afdwingen, zoals een wet die de tabaksverkoop verbiedt aan iedereen die na 2020 is geboren. Ze verwijst daarbij naar wat Urgenda bij de rechter heeft bereikt over het nakomen van de klimaatafspraken. Eerder mislukte een poging van aniti-rookorganisaties om bij de strafrechter de tabaksindustrie aan te pakken.

De Kanter spreekt van ‘een juridisch moeilijke, maar waarschijnlijk noodzakelijke weg’ om de doelen van het Preventieakkoord van staatssecretaris Paul Blokhuis (Volksgezondheid, ChristenUnie) te halen. Bijna twee jaar na de totstandkoming van dat akkoord, waarin de maatregelen zijn opgenomen in de strijd tegen roken, alcoholgebruik en obesitas, noemt ze het beleid ‘bijna failliet’.

Coronacrisis

Het aantal rokers in Nederland loopt maar heel langzaam terug (1 op de 5 Nederlanders boven de 12 jaar rookt). Tijdens de coronacrisis werd zelfs meer gerookt, blijkt uit onderzoek. Ook de accijnsopbrengst duidt daarop: de invoering van een extra accijnsverhoging op 1 april 2020 - een euro op een pakje sigaretten, 2 euro 50 op een pakje shag –leverde het ministerie van Financiën 3,1 miljard euro aan accijns op, waar op 2,6 miljard was gerekend.

Die extra accijnsverhoging is een van de instrumenten waarmee staatssecretaris Blokhuis het roken wil ontmoedigen. Zo’n prijsmaatregel is een effectief middel, blijkt uit talrijke internationale onderzoeken. In het Preventieakkoord staat dat een pakje sigaretten (nu 8,20 euro) in 2023 minstens 10 euro moet kosten.

De Kanter vreest dat de structurele accijnsverhoging op wankelen staat – ook al omdat gezondheidsdienst RIVM onlangs uit eigen onderzoek concludeerde dat de effecten ervan op stoppen of minder roken ‘minder groot zijn dan verwacht’.

Of de extra accijnsverhoging in 2022 een vervolg krijgt, is onduidelijk. ‘Dit maakt deel uit van het Belastingplan 2022 en daarover mogen we niets zeggen’, aldus een woordvoerder van het ministerie van Volksgezondheid Welzijn en Sport.

Volt

Een voorstel van Volt om de extra accijnsverhoging hoe dan ook te laten doorgaan, kreeg in juli geen meerderheid. Onder meer de VVD, PVV, FvD én de SP stemden tegen. ‘De SP haakte op het laatst af’, blikt Volt-Kamerlid Nilüfer Gündogan terug. ‘Die partij ziet het als een extra belasting voor de laagste inkomens.’ De Kanter vreest dat de afspraken nog verder kunnen verwateren bij het aantreden van een nieuw kabinet. ‘Zeker als het aan de VVD ligt.’

Volgens afspraak werd dit jaar afgezien van de extra accijnsverhoging om de effecten van de verhoging van april 2020 te onderzoeken. Het ging daarbij om twee vragen: wat heeft de extra accijnsverhoging voor gevolgen voor de economie in de grensstreek (tabakstoerisme) en is de productie van en handel in illegale tabakswaar toegenomen?

Over de uitkomsten van de onderzoeken wordt nu gesteggeld omdat corona het beeld heeft vertroebeld. Sigaretten zijn in Duitsland en België goedkoper, maar door de reisbeperkingen konden de buurlanden niet altijd worden bezocht. In een voorlopige rapportage van juli concludeerde het RIVM dat het wel meeviel met de economische gevolgen voor de grensstreek.

De rapportage van het RIVM en een voorlopige conclusie van de douane (de ‘zwarte markt’ groeit niet spectaculair) worden aangevochten door de tabaksindustrie. ‘De onderzoeken zijn wel heel gebrekkig’, vindt Jan Hein Sträter, directeur van brancheorganisatie VSK. ‘Er is voorlopig maar één ding zeker: de accijnsverhoging heeft Financiën 500 miljoen meer opgeleverd.’

Meer over