Nieuws

Stemmen in coronatijd: de voorbereidingen lopen volgens plan, maar het gemor blijft

De voorbereidingen voor de Kamerverkiezingen van 17 maart verlopen goed, verzekert minister Kajsa Ollongren (Binnenlandse Zaken). Die geruststellende woorden zijn niet aan iedereen besteed.

Leden van het stembureau in Vught tijdens de herindelingsverkiezingen in een coronaproef stemlokaal, november 2020.  Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Leden van het stembureau in Vught tijdens de herindelingsverkiezingen in een coronaproef stemlokaal, november 2020.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Bestuurslid Marnix van der Werf van de Partij voor de Dieren spreekt van een ‘principekwestie’. Er zijn veel kwetsbaren jonger dan 70 die op 17 maart de stembureaus zullen mijden, zegt hij. ‘Dan zegt de minister (Ollongren, Binnenlandse Zaken, D66, red.): die hebben meer familie en vrienden en kunnen makkelijker iemand vinden om bij volmacht te stemmen. Dat is een veronderstelling die nergens op is gebaseerd.’ Daarom staat hij vandaag voor de rechter, om in kort geding te eisen dat iederéén per brief mag stemmen. Maandag, tijdens het eerste verkiezingsdebat, pleitte ook SP-lijsttrekker Lilian Marijnissen daarvoor.

Minister Ollongren krijgt van wel meer kanten kritiek te verduren. Een handvol burgemeesters van kleinere gemeenten pleit al een tijdje voor uitstel, uit vrees dat 17 maart uitdraait op een coronabesmettingsdatum. Ollongren, die in theorie tot 8 maart de tijd heeft voor het besluit de verkiezingen uit stellen, is dat niet van plan.

De komende weken barsten overheidscampagnes los om de opkomst te bevorderen. Bij de vorige verkiezingen (2017) was het opkomstpercentage (81,9) het hoogste van deze eeuw. Volgens Ollongren blijkt uit onderzoek dat de opkomstbereidheid, ondanks de dreiging van een derde coronagolf, even hoog is als vier jaar geleden. En ze meent dat de grootste problemen zijn getackled, ondanks corona. Tijd voor een tussenstand.

Bezetting stembureaus

Er zijn meer stembureauleden dan ooit nodig – ruwweg 70 duizend – vanwege de coronamaatregelen (onder meer bij binnenkomst). Nog niet alle gemeenten hebben alles op orde, zei Ollongren vorige week, maar verontrustend of anders dan in het verleden is dat niet. Vrijwel alle gemeenten zijn juist blij verrast over het aantal aanmeldingen en beschikken over forse reservelijsten, weet de VNG, voor het geval stembureauleden toch afhaken omdat ze (vanwege de derde coronagolf) geen enkel risico willen nemen.

Voor Amsterdam bijvoorbeeld kunnen geïnteresseerden zich al weken niet meer aanmelden. Veel studenten zijn als stembureaulid of stemmenteller geworven. Met de mbo-raad hebben de gemeenten afgesproken dat er studiepunten in burgerschap te verdienen zijn door als gastheer/vrouw of beveiliger op te treden. Wie weet werkt die betrokkenheid opkomstbevorderend: in 2017 kwamen jongeren tussen de 18 en 24 met mbo als hoogste opleiding het minste opdagen (59 procent).

Mocht er toch een te krappe bezetting dreigen, dan heeft het ministerie hulptroepen achter de hand. Er zijn volgens de VNG in veruit de meeste gemeenten meer stembureaus gevonden dan vier jaar terug. Voor alle noodzakelijke extra maatregelen (van de spatschermen voor de stembureauleden tot aan de bewegwijzering) heeft het ministerie 54 miljoen euro extra ter beschikking gesteld.

Per brief stemmen of vervroegd stemmen

In meerdere landen is (een vorm van) stemmen per post al langer gebruikelijk, in Nederland konden alleen in het buitenland woonachtige stemgerechtigden dat. Vanwege corona krijgen nu ook 70-plussers die gelegenheid. Dat zijn 2,4 miljoen stemgerechtigden op een totaal van ongeveer 13 miljoen. Volgens peilingen zegt 40 procent van die groep dat zeker te doen. Het ministerie houdt middels ‘meetmomenten’ in de gaten hoeveel mensen er waarschijnlijk gebruik van maken. Campagnes over hoe het werkt, worden geïntensiveerd.

De 70-plussers kunnen straks meer dan een week van tevoren hun stem in de brievenbus laten glijden (uniek: thuis hoeft het vakje niet per se met rood te worden ingekleurd) óf bij coronaproof afgiftepunten inleveren. Wie naar de brievenbus gaat, moet dat wel uiterlijk vrijdag 12 maart voor 17 uur doen. Anders komt Post.nl in de problemen. Dat bedrijf heeft speciale sorteerlijnen ontwikkeld maar is niet scheutig met informatie over hoe alles precies werkt. Argwanende politici worden in een vertrouwelijke bijeenkomst geïnformeerd.

Op maandag 15 en dinsdag 16 maart is een beperkt aantal stembureaus open voor ‘early voting’, vooral bedoeld voor kwetsbare kiezers die bang zijn voor drukte op de verkiezingsdag zelf. Nog een unicum: het tellen van de briefstemmen mag op 17 maart al vóór de officiële sluiting van de stembussen (21 uur) beginnen.

Ook weer vanwege corona én de omvang van het stembiljet (37 partijen doen mee) zijn veel stembureaus zelf ongeschikt voor de telling. Liesbeth Spies, burgemeester van Alphen aan den Rijn en voorzitter van het Nederlands Genootschap van Burgemeesters: ‘In veel gemeenten gaat er geteld worden in een sporthal. Bij ons ook. De tribune is open. Wie wil meekijken, is welkom.’

Politieke aspecten

Dat deze bijzondere Kamerverkiezingen moeten doorgaan, kan een politiek twistpunt worden. Zeker als de derde golf toeslaat en het kabinet blijft aandringen op binnen blijven. Mogelijke nieuwkomer Bij1 van Sylvana Simons wil, net als de Partij voor de Dieren dus, dat het briefstemmen wordt verruimd en heeft daarvoor een petitie opgesteld. SP-senator Tiny Cox vindt het ‘niet zo gek’ als minister Ollongren in elk geval initiatieven ontplooit om die verruiming snel mogelijk te maken.

Tegelijkertijd is er gemor over de veiligheid van dat briefstemmen. Heeft Post.nl het wel echt voor elkaar? Spies wordt er moe van. ‘Alleen maar zoeken naar moeilijkheden, dat wordt een self fulfilling prophecy.’ Het groepje collega-burgemeesters dat voor uitstel pleit (‘Ik hoor er binnen het genootschap nooit iets over’) heeft niet haar sympathie. Haar collega van Gouda, Pieter Verhoeve, wijst op de status van het huidige kabinet. ‘Demissionair. Het is erg gewenst dat we zo snel mogelijk een kabinet krijgen met een legitiem mandaat.’

Bij het toenemende rumoer maakt de Partij voor de Dieren er geen geheim van dat politieke aspecten wel degelijk een rol spelen: dat alleen 70-plussers per post mogen stemmen baat het CDA, is de redenering, want die partij doet het bij dat deel van het electoraat goed.

Lees ook

Het OMT maakt zich zorgen over het risico van verkiezingen midden in een mogelijke derde coronagolf.

Gevangen achter het beeldscherm – politieke nieuwkomers over hindernisbaan naar 17 maart.

Bijna 80 procent van de Nederlanders wil dat de verkiezingen gewoon doorgaan, ondanks de coronacrisis.

De verkiezingen moeten uitgesteld worden, vinden sommige burgemeesters. Maar daar wil het kabinet vooralsnog niet aan.

Een nationale stembusgang midden in de coronacrisis: test uw kennis over de coronaproof Tweede Kamerverkiezingen

Meer over