nieuws

Steeds luidere oproep aan Joe Biden: sluit Guantánamo Bay

De Amerikaanse president Joe Biden komt onder steeds meer druk te staan om de gevangenis voor terrorisme-verdachten op Guantánamo Bay te sluiten. Afgelopen weekeinde drongen 78 vooraanstaande figuren uit Latijns-Amerika aan op het sluiten van het omstreden detentiecentrum. Eerder had een groep Amerikaanse senatoren hetzelfde gedaan.

De Guantánamo Bay-gevangenis in Cuba.  Beeld AFP
De Guantánamo Bay-gevangenis in Cuba.Beeld AFP

De ondertekenaars van de open brief, onder wie 23 voormalige ministers van Buitenlandse Zaken uit Latijns-Amerika, betogen dat de VS met de sluiting van het detentiecentrum een belangrijk voorbeeld zouden geven aan andere landen.

In het gevangenkamp op de Amerikaanse marinebasis op Cuba, dat sinds 2001 wordt gebruikt om terreurverdachten vast te houden buiten het bereik van de Amerikaanse justitie, zitten nog steeds veertig mensen vast. De bekendste onder hen is Khalid Sheikh Mohammed, die gezien wordt als het brein achter de terreuraanslagen van 9/11.

Obama

De sluiting van het kamp was een van de eerste maatregelen die president Barack Obama afkondigde bij zijn aantreden in 2009, maar twaalf jaar later is het doek nog steeds niet gevallen voor het detentiecentrum. Wel is het aantal gevangenen, ongeveer 800 man op het hoogtepunt, drastisch afgenomen. Van de veertig overgebleven gevangenen hebben zes al te horen gekregen dat zij in aanmerking komen voor vrijlating, maar tot nog toe is dat niet gebeurd omdat landen buiten de VS weigeren ze op te nemen.

Tegen twaalf gedetineerden loopt nog een militair proces, of ze hebben al schuld bekend. De resterende 22 gevangenen worden beschouwd als te gevaarlijk om zomaar op vrije voeten te stellen.

Congres

President Obama's plannen om het kamp te sluiten liepen vast op tegenwerking van het Congres. Onder druk van vooral de Republikeinen legde het Congres per wet vast dat de gevangenen niet naar de Verenigde Staten mogen worden overgebracht.

Het voornaamste bezwaar is dat hun juridische status daardoor verandert waardoor ze wel aanspraak kunnen maken op de normale regels van het Amerikaanse rechtsstelsel. Een Amerikaanse Hof van Beroep bepaalde twee jaar geleden nog dat de gedetineerden uit Guantánamo Bay daar geen recht op hebben.

Onder president Trump kwam alles helemaal stil te liggen. Hij schafte de positie van speciaal gezant voor de sluiting van Guantánamo af en zon zelfs op de mogelijkheid het kamp voor nieuw opgepakte terreurverdachten te gebruiken.

Een groep Democratische senatoren drong er vorige maand bij Biden op aan het karwei van Obama af te maken. Biden wil dat wel, maar ook hij moet rekening houden met het verzet van het Congres, inclusief een aantal conservatieve Democraten.

Amerikaanse belastingbetaler

Voorstanders van sluiting wijzen erop dat de gevangenis op Guantánamo Bay de Amerikaanse belastingbetaler al ruim vijf miljard euro heeft gekost. Het onderhoud en de bewaking van één gevangene kost nu bijna elf miljoen euro per jaar, ruim honderd keer zoveel als in de strengst bewaakte gevangenis in de VS.

Maar tegenstanders zijn bang dat het overbrengen van de hoofdverdachten zal uitlopen op hun vrijlating. Nu al lopen de militaire processen tegen enkele gevangenen uiterst moeizaam, omdat zij – voordat zij naar Guantánamo Bay werden overgebracht – in geheime detentiecentra aan martelpraktijken werden onderworpen, zoals waterboarding.

President Obama verbood dergelijke ‘versterkte verhoormethoden’ onmiddellijk, maar nu blijken ze een obstakel voor de berechting van de gevangenen. Verklaringen die door marteling zijn verkregen zijn niet toelaatbaar voor een Amerikaanse rechtbank. Ook het proces tegen Khalid Sheikh Mohammed heeft daardoor al enorme vertraging opgelopen.

Commissie

Biden heeft inmiddels een commissie ingesteld die de mogelijkheden voor de sluiting van Guantánamo Bay opnieuw moet onderzoeken. Maar de advocaten van de gevangenen hopen op een andere uitweg. Nu Biden heeft laten weten dat alle Amerikaanse troepen uiterlijk 11 september (precies twintig jaar na 9/11) uit Afghanistan zullen vertrekken, rijst de vraag welke gevolgen dat heeft voor de status van de gevangenen.

Stephen Breyer, een van de liberale leden van het Amerikaanse Hooggerechtshof, betoogde twee jaar geleden al dat het twijfelachtig is of zij bij het beëindigen van het conflict mogen worden vastgehouden. Volgens hem kreeg president George Bush in 2001 onder de Authorization for Use of Military Force-wet van het Congres toestemming ‘vijandelijke strijders voor de duur van het betreffende conflict vast te houden’.

Als Biden een punt achter de oorlog zet, zullen de advocaten van de Guantánamo-gedetineerden daar ongetwijfeld een beroep op doen.

Meer over